Nietolerancja laktozy. Objawy, testy i co można jeść?

Co to jest nietolerancja laktozy?

Laktoza jest cukrem naturalnie występującym w mleku ssaków i produktach mlecznych. Aby mogła zostać wchłonięta w jelicie cienkim, musi zostać rozłożona przez enzym nazywany laktazą.

Jeżeli aktywność laktazy jest zbyt mała, część laktozy pozostaje niestrawiona i trafia do jelita grubego. Tam jest fermentowana przez bakterie jelitowe, co prowadzi do powstawania gazów i może powodować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Sam niedobór laktazy nie zawsze oznacza występowanie objawów. O nietolerancji laktozy mówi się wtedy, gdy spożywanie tego cukru rzeczywiście wywołuje dolegliwości.

Jakie są objawy nietolerancji laktozy?

Objawy zwykle pojawiają się po spożyciu produktu zawierającego laktozę. Ich nasilenie zależy między innymi od ilości zjedzonego cukru mlecznego i indywidualnej aktywności laktazy.

Najczęściej występują:
●    wzdęcia,
●    nadmierne gazy,
●    przelewanie i burczenie w brzuchu,
●    ból lub skurcze brzucha,
●    uczucie rozpierania,
●    luźne stolce lub biegunka,
●    czasami nudności.

Dolegliwości mogą pojawić się od kilkudziesięciu minut do kilku godzin po posiłku.
Objawy nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla nietolerancji laktozy.

Podobne problemy mogą występować między innymi w zespole jelita drażliwego, celiakii czy innych zaburzeniach przewodu pokarmowego.

Skąd bierze się nietolerancja laktozy?

Najczęściej aktywność laktazy stopniowo zmniejsza się wraz z wiekiem. Jest to tzw. pierwotna nietolerancja laktozy i może ujawnić się dopiero u nastolatków lub osób dorosłych.

Możliwy jest również wtórny niedobór laktazy. W takim przypadku enzymu zaczyna brakować wskutek uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego, np. w przebiegu:
●    celiakii,
●    infekcji przewodu pokarmowego,
●    nieswoistych chorób zapalnych jelit,
●    innych chorób powodujących uszkodzenie jelita cienkiego.

Wtórna nietolerancja może być przejściowa. Po wyleczeniu choroby podstawowej aktywność laktazy czasami się poprawia.

Znacznie rzadsza jest wrodzona nietolerancja laktozy wynikająca z genetycznego braku aktywności laktazy od urodzenia.

Nietolerancja laktozy a alergia na mleko – czym się różnią?

To dwa różne zaburzenia.

Nietolerancja laktozy dotyczy cukru mlecznego i wynika z problemu z jego trawieniem. Objawy dotyczą przede wszystkim przewodu pokarmowego.
Alergia na mleko jest natomiast reakcją układu odpornościowego na białka mleka, np. kazeinę czy białka serwatkowe. Może powodować nie tylko dolegliwości jelitowe, ale również pokrzywkę, obrzęk, świszczący oddech czy – w ciężkich przypadkach – reakcję anafilaktyczną.

Produkty bez laktozy nadal zawierają białka mleka, dlatego nie są odpowiednie dla osoby z alergią na białka mleka tylko dlatego, że mają oznaczenie „bez laktozy”.

Jak sprawdzić, czy ma się nietolerancję laktozy?

Rozpoznanie można podejrzewać na podstawie zależności pomiędzy spożyciem produktów zawierających laktozę a występowaniem objawów.

Pomocna może być czasowa eliminacja laktozy z diety, a następnie ocena, czy dolegliwości powracają po jej ponownym wprowadzeniu. Nie warto jednak samodzielnie przez wiele miesięcy stosować restrykcyjnej diety bez ustalenia przyczyny objawów.

Najczęściej stosowanym badaniem diagnostycznym jest wodorowy test oddechowy.

Na czym polega wodorowy test oddechowy?

Podczas testu pacjent wypija roztwór zawierający określoną ilość laktozy. Następnie w regularnych odstępach analizowana jest ilość wodoru w wydychanym powietrzu.
Jeżeli laktoza nie zostanie prawidłowo strawiona w jelicie cienkim, trafia do jelita grubego, gdzie bakterie zaczynają ją fermentować. Jednym z produktów tego procesu jest wodór, który przedostaje się do krwi, a następnie do wydychanego powietrza.

Wzrost jego stężenia może wskazywać na zaburzone wchłanianie laktozy.
Przed testem należy zastosować się do instrukcji pracowni dotyczących między innymi jedzenia, leków, palenia papierosów i aktywności fizycznej.

Czy test genetyczny wykrywa nietolerancję laktozy?

Testy genetyczne mogą pomóc wykryć predyspozycję do pierwotnego niedoboru laktazy. Nie pokazują jednak, jak silne objawy występują po spożyciu laktozy, ani nie wykrywają wtórnego niedoboru enzymu spowodowanego chorobą jelita.

Dlatego wynik genetyczny nie zawsze odpowiada na najważniejsze pytanie: czy konkretna osoba rzeczywiście źle toleruje określoną ilość produktów zawierających laktozę.

Czy przy nietolerancji trzeba całkowicie odstawić nabiał?

Najczęściej nie.
Tolerowana ilość laktozy jest bardzo indywidualna. Część osób może spożywać małe porcje produktów mlecznych bez żadnych dolegliwości, szczególnie jeśli są jedzone razem z innymi produktami.

Zamiast automatycznie eliminować cały nabiał, warto ustalić własny próg tolerancji.
Dobrze tolerowane bywają między innymi niektóre sery dojrzewające, ponieważ zawierają niewielkie ilości laktozy. Produkty fermentowane, np. część jogurtów, również mogą być łatwiejsze do strawienia niż zwykłe mleko.
Dostępne są także mleko, jogurty i inne produkty bez laktozy.

Co można jeść przy nietolerancji laktozy?

Dieta nie musi być bardzo restrykcyjna. Można korzystać z produktów naturalnie zawierających niewiele laktozy lub wersji bezlaktozowych.

W zależności od indywidualnej tolerancji możliwe są:
●    mleko i produkty mleczne bez laktozy,
●    sery dojrzewające,
●    część fermentowanych produktów mlecznych,
●    produkty roślinne wzbogacane w wapń i witaminę D.

Jeżeli nabiał zostanie mocno ograniczony, trzeba zadbać o odpowiednią podaż wapnia, białka i witaminy D z innych źródeł.

Szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży i osób z dużym ryzykiem niedoborów eliminację większych grup produktów warto omówić z lekarzem lub dietetykiem.

Czy tabletki z laktazą pomagają?

Dostępne są preparaty zawierające enzym laktazę. Przyjęte razem z posiłkiem mogą pomóc w trawieniu laktozy i ograniczyć objawy.

Ich skuteczność zależy jednak między innymi od dawki enzymu i ilości laktozy w posiłku. Nie oznacza to również, że po zastosowaniu preparatu można zawsze spożywać dowolną ilość produktów mlecznych bez dolegliwości.
Dla części osób tabletki z laktazą są szczególnie praktyczne podczas jedzenia poza domem, kiedy trudno dokładnie ocenić skład posiłku.

Czy nietolerancja laktozy może minąć?

Pierwotny niedobór laktazy związany z naturalnym zmniejszaniem aktywności enzymu zazwyczaj ma charakter trwały. Nie oznacza to jednak konieczności całkowitej eliminacji laktozy – tolerancja jej niewielkich ilości może się utrzymywać.
Inaczej jest przy wtórnej nietolerancji laktozy. Jeśli pojawiła się wskutek przejściowego uszkodzenia jelita, np. po infekcji, po regeneracji błony śluzowej zdolność trawienia laktozy może się poprawić.

Dlatego przy nagłym pojawieniu się nietolerancji u osoby, która wcześniej bez problemu jadła nabiał, warto rozważyć także inne choroby przewodu pokarmowego.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja jest wskazana, jeśli dolegliwości utrzymują się mimo ograniczenia laktozy, są bardzo nasilone lub pojawiły się nagle bez wyraźnej przyczyny.

Szczególnie ważna jest diagnostyka, gdy występują również:
●    niezamierzona utrata masy ciała,
●    krew w stolcu,
●    niedokrwistość,
●    przewlekła lub nasilona biegunka,
●    gorączka,
●    dolegliwości wybudzające w nocy,
●    znaczne osłabienie.

Takich objawów nie należy przypisywać automatycznie nietolerancji laktozy.

Podsumowanie

Nietolerancja laktozy wynika ze zbyt małej aktywności laktazy, czyli enzymu potrzebnego do trawienia cukru mlecznego. Najczęstsze objawy to wzdęcia, gazy, bóle brzucha i biegunka pojawiające się po produktach zawierających laktozę.
Jednym z podstawowych badań wykorzystywanych w diagnostyce jest wodorowy test oddechowy. Ważne jest także odróżnienie nietolerancji laktozy od alergii na białka mleka.

Większość osób nie musi całkowicie rezygnować ze wszystkich produktów mlecznych. Warto ustalić indywidualną tolerancję, korzystać z produktów bez laktozy i zadbać o odpowiednią ilość wapnia oraz innych składników odżywczych.

Bibliografia

European Food Safety Authority. Scientific Opinion on lactose thresholds in lactose intolerance and galactosaemia.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Lactose Intolerance.
European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. Guidance on lactose intolerance.
National Health Service. Lactose intolerance.