Powiększone węzły chłonne. Przyczyny i kiedy do lekarza?

Czym są węzły chłonne?

Węzły chłonne są niewielkimi elementami układu limfatycznego rozmieszczonymi w różnych częściach organizmu. Uczestniczą w odpowiedzi immunologicznej i filtrują przepływającą przez nie chłonkę.

W organizmie znajduje się kilkaset węzłów chłonnych. Większości z nich na co dzień nie wyczuwamy. Niektóre leżą jednak stosunkowo płytko pod skórą, dlatego można je zauważyć lub wyczuć, gdy zwiększą swoją objętość.

Najczęściej ocenia się węzły znajdujące się na szyi, pod żuchwą, za uszami, pod pachami oraz w pachwinach.

Dlaczego powiększają się węzły chłonne?

Najczęstszą przyczyną jest infekcja. Węzły położone w pobliżu miejsca zakażenia mogą się powiększyć, ponieważ znajdujące się w nich komórki układu odpornościowego intensywnie uczestniczą w walce z drobnoustrojami.

Do częstych przyczyn należą:

•    infekcje gardła i migdałków, 
•    przeziębienie i inne zakażenia dróg oddechowych, 
•    infekcje zębów i dziąseł, 
•    zapalenie ucha, 
•    mononukleoza zakaźna, 
•    zakażenia skóry, 
•    niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne. 

Rzadziej powiększenie węzłów może być związane z chorobami autoimmunologicznymi, działaniem niektórych leków lub chorobami nowotworowymi, w tym chłoniakami i białaczkami.

Jak wyglądają węzły powiększone przez infekcję?

Węzły reagujące na zakażenie są często tkliwe lub bolesne przy dotyku. Mogą być miękkie albo elastyczne i zwykle pozostają przesuwalne względem otaczających tkanek.

W przypadku infekcji gardła najczęściej powiększają się węzły szyjne i podżuchwowe. Przy zakażeniu skóry ręki reakcja może dotyczyć węzłów pachowych, natomiast infekcja kończyny dolnej może powodować powiększenie węzłów pachwinowych.

Wraz z ustępowaniem zakażenia węzły powinny stopniowo się zmniejszać. Nie zawsze następuje to jednak natychmiast po zniknięciu bólu gardła czy kataru.

Powiększone węzły chłonne na szyi

Węzły szyjne należą do najczęściej wyczuwanych. Ich powiększenie zwykle towarzyszy infekcjom górnych dróg oddechowych, zapaleniu gardła, migdałków, ucha lub problemom stomatologicznym.

Znaczenie ma jednak dokładna lokalizacja. Na przykład powiększenie węzłów nadobojczykowych wymaga większej uwagi niż typowa reakcja węzłów podżuchwowych podczas przeziębienia.

Jeżeli węzeł na szyi stopniowo rośnie, jest twardy, niebolesny i utrzymuje się mimo braku infekcji, powinien zostać oceniony przez lekarza.

Czy bolący węzeł chłonny jest niebezpieczny?

Bolesność częściej występuje w przypadku infekcji lub ostrego stanu zapalnego. Sam fakt, że węzeł boli, nie oznacza więc zwykle poważnej choroby.

Z drugiej strony nie można przyjąć zasady, że każdy niebolesny węzeł jest niebezpieczny, a każdy bolesny – niegroźny. Lekarz ocenia wszystkie cechy jednocześnie: czas trwania, wielkość, konsystencję, przesuwalność, lokalizację oraz objawy towarzyszące.

Niepokojąca jest przede wszystkim zmiana utrzymująca się lub narastająca bez wyraźnej przyczyny.

Jak długo mogą być powiększone węzły po infekcji?

Węzły nie zawsze wracają do poprzedniego rozmiaru od razu po ustąpieniu infekcji. Mogą pozostawać wyczuwalne jeszcze przez kilka tygodni, szczególnie po zakażeniach wirusowych.

Ważniejsze od samego czasu jest to, co dzieje się ze zmianą. Jeśli węzeł stopniowo się zmniejsza i pacjent czuje się dobrze, zwykle jest to mniej niepokojące niż sytuacja, w której węzeł stale rośnie.

Jeżeli powiększenie utrzymuje się przez kilka tygodni bez poprawy lub nie było poprzedzone żadną infekcją, warto zgłosić się do lekarza.

Jakie węzły chłonne powinny niepokoić?

Nie można ocenić węzła wyłącznie na podstawie jego rozmiaru. Pewne cechy zwiększają jednak potrzebę dokładniejszej diagnostyki.

Konsultacji wymagają szczególnie węzły, które:

•    stopniowo się powiększają, 
•    są twarde lub bardzo zbite, 
•    są nieruchome względem otaczających tkanek, 
•    pojawiły się bez wyraźnej infekcji, 
•    znajdują się nad obojczykiem, 
•    występują jednocześnie w kilku odległych okolicach ciała, 
•    utrzymują się mimo ustąpienia infekcji. 

Znaczenie ma także wiek pacjenta oraz jego ogólny stan zdrowia. Dlatego ten sam wyczuwalny węzeł może wymagać innego postępowania u dziecka po infekcji, a innego u osoby dorosłej bez objawów zakażenia.

Jakie objawy razem z powiększonymi węzłami są alarmujące?

Większej uwagi wymagają sytuacje, w których zmianom w węzłach towarzyszą objawy ogólne, których nie można łatwo wyjaśnić infekcją.

Do takich objawów należą:

•    niewyjaśniona utrata masy ciała, 
•    nawracająca lub długotrwała gorączka, 
•    obfite nocne poty, 
•    znaczne osłabienie, 
•    utrzymujący się świąd skóry, 
•    nietypowe siniaki lub krwawienia, 
•    powiększenie węzłów w wielu częściach ciała. 

Nie oznacza to automatycznie choroby nowotworowej, ale taki zestaw objawów powinien zostać oceniony przez lekarza.

Jak diagnozuje się powiększone węzły chłonne?

Pierwszym krokiem jest wywiad i badanie fizykalne. Lekarz ocenia lokalizację, wielkość, bolesność, konsystencję oraz przesuwalność węzłów, a także poszukuje możliwego źródła infekcji.

W zależności od sytuacji mogą zostać zlecone badania krwi, np. morfologia z rozmazem oraz parametry stanu zapalnego. Przy podejrzeniu konkretnego zakażenia wykonuje się odpowiednie badania dodatkowe.

Często pomocne jest USG węzłów chłonnych. Badanie pozwala ocenić ich budowę, ale wynik zawsze powinien być interpretowany razem z objawami i badaniem pacjenta.

Jeśli przyczyna nadal pozostaje niejasna lub wygląd węzła budzi podejrzenie poważniejszej choroby, diagnostyka może zostać rozszerzona o kolejne badania, a czasem również pobranie materiału do oceny histopatologicznej.

Powiększone węzły chłonne u dzieci

U dzieci wyczuwalne węzły chłonne występują bardzo często, szczególnie na szyi. Wynika to między innymi z częstych infekcji wirusowych i intensywnej pracy układu odpornościowego.

Niewielkie, miękkie i ruchome węzły pojawiające się podczas infekcji zwykle nie są powodem do niepokoju. Podobnie jak u dorosłych ważna jest jednak obserwacja ich zachowania.

Konsultacji wymagają węzły szybko rosnące, bardzo duże, twarde, nieruchome albo utrzymujące się bez wyraźnej przyczyny, szczególnie jeśli dziecko ma również przedłużającą się gorączkę, osłabienie, nocne poty czy traci na wadze.

Czy powiększonych węzłów można dotykać?

Samo delikatne sprawdzenie węzła nie jest niebezpieczne. Problemem może być natomiast jego wielokrotne uciskanie i sprawdzanie kilka–kilkanaście razy dziennie.

Ciągłe drażnienie okolicy może powodować dodatkową tkliwość i utrudniać ocenę tego, czy zmiana rzeczywiście się powiększa. Jeśli węzeł wymaga obserwacji, lepiej kontrolować go okresowo niż stale dotykać.

Nie należy również próbować go masować, „rozbijać” ani ogrzewać w celu przyspieszenia zmniejszenia.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Wizyta jest wskazana, jeśli węzeł powiększył się bez widocznej przyczyny, nie zmniejsza się po ustąpieniu infekcji lub stopniowo rośnie.

Szczególnie ważna jest konsultacja, gdy węzeł jest twardy, nieruchomy, znajduje się nad obojczykiem albo zmianom towarzyszą niewyjaśniona utrata masy ciała, nocne poty, przedłużająca się gorączka lub znaczne osłabienie.

Pilnej pomocy wymaga natomiast szybko narastający obrzęk szyi połączony z trudnościami w oddychaniu lub połykaniu.

Podsumowanie

Powiększone węzły chłonne najczęściej są reakcją układu odpornościowego na infekcję. W takim przypadku zwykle są tkliwe, przesuwalne i stopniowo zmniejszają się po ustąpieniu choroby.

Większej uwagi wymagają węzły twarde, nieruchome, stale rosnące, pojawiające się bez infekcji lub zlokalizowane nad obojczykiem. Istotne są także objawy towarzyszące, szczególnie utrata masy ciała, przedłużająca się gorączka i obfite nocne poty.

Jeżeli powiększenie utrzymuje się przez kilka tygodni lub budzi wątpliwości, warto skonsultować się z lekarzem. W zależności od sytuacji diagnostyka może obejmować badania krwi, USG oraz dodatkowe badania pozwalające ustalić przyczynę.

Bibliografia

National Institute for Health and Care Excellence. Suspected cancer: recognition and referral.
Merck Manual Professional Edition. Lymphadenopathy.
American Academy of Family Physicians. Unexplained Lymphadenopathy: Evaluation and Differential Diagnosis.
MSD Manual. Swollen Lymph Nodes.
National Health Service. Swollen glands.