PCOS - co to jest? Objawy, diagnozowanie oraz leczenie

Czym jest PCOS? 

PCOS, jak już wskazaliśmy, nazywa się zespołem policystycznych jajników. Jest to zespół objawów, jakie wynikają z zaburzeń hormonalnych i dotyczą głównie pracy jajników, insuliny oraz androgenów. U wielu pacjentek zespół ten prowadzi do problemów z owulacją, co oznacza, że komórka jajowa albo nie dojrzewa, albo nie jest regularnie uwalniana. 
W tej chorobie nie chodzi jedynie o klasyczne torbiele, lecz o liczne, drobne pęcherzyki, które są widoczne na badaniu USG. To pęcherzyki, które zatrzymały się na wcześniejszym etapie dojrzewania. 
Zespół może przebiegać bardzo różnie i każdą kobietę doświadczać inaczej – jedne z pacjentem zgłaszają się z problemami ginekologicznymi, a z kolei u innych ma to postać metaboliczną lub dermatologiczną. Dlatego rozpoznanie w przypadku tego problemu jest dość skomplikowane i wymaga indywidualnego podejścia. 

Najczęstsze objawy PCOS 

Objawy zależą od wielu czynników, wśród których wymienia się masę ciała, genetykę, wiek, stopień nasilenia problemu. Rzadko zdarza się, aby kobieta miała dokładnie wszystkie symptomy, jakie mogą mieć miejsce w przebiegu PCOS. 

Najczęstszymi problemami, jakie się obserwuje, są: 

•    Nieregularne miesiączki 
•    Długie cykle 
•    Brak owulacji 
•    Trudności z zajściem w ciążę 
•    Trądzik oraz przetłuszczanie się skóry 
•    Nadmierne owłosienie na ciele i twarzy 
•    Osłabienie i wypadanie włosów 
•    Przybieranie na wadze 
•    Trudności ze schudnięciem 
•    Zmęczenie i spadki energii 
•    Wahania nastroju 

Co ciekawe – u części kobiet, mimo różnych objawów PCOS, miesiączki nadal mogą występować regularnie. Dlatego właśnie sam cykl nie zawsze wyklucza potencjalny problem. 

Skąd bierze się PCOS? 

Nie ma jednej przyczyny, która w prosty sposób tłumaczyłaby powstawanie problemu policystycznych jajników. Najczęściej mówi się jednak o połączeniu kilku mechanizmów biologicznych, wśród których wyróżnia się te podane poniżej. 

Predyspozycje genetyczne 

PCOS najczęściej występuje u kobiet, których matka lub siostra miały podobne zaburzenia hormonalne, cukrzycę typu 2 lub problemy z płodnością. 

Insulinooporność 

Jeden z najczęstszych elementów towarzyszących PCOS. Organizm produkuje insulinę, ale tkanki reagują na to zdecydowanie słabiej. W efekcie trzustka wydziela jej więcej, a nadmiar insuliny prowadzi do pobudzenia jajników do produkcji androgenów. 

Nadmiar androgenów 

Podwyższone hormony androgenowe mogą prowadzić do wystąpienia takich zmian jak trądzik, hirsutyzm, przetłuszczanie się skóry czy zaburzenia owulacji. 

Stan zapalny niskiego stopnia 

U części pacjentek, u których zespół PCOS występował, został zaobserwowany przewlekły, choć łagodny, stan zapalny, który związany był m.in. z otyłością trzewną oraz zaburzeniami metabolicznymi. 

Diagnozowanie PCOS 

Rozpoznanie wymaga wizyty u jednego z dwóch specjalistów: u ginekologa lub endokrynologa. Najczęściej do diagnozy stosowane są tzw. kryteria rotterdamskie. Dlatego żeby móc mówić o zespole PCOS, potrzebne jest wystąpienie dwóch z trzech podanych niżej kryteriów: 

•    Zaburzenia owulacji 
•    Kliniczne lub laboratoryjne cechy nadmiaru androgenów 
•    Charakterystyczny objaw jajników w USG 

Bardzo ważne jest, aby jednocześnie wykluczyć potencjalne inne przyczyny objawów, takich jak np. zaburzenia nadnerczy czy choroby tarczycy. Dopiero wtedy można z całą pewnością stwierdzić, że problemem jest zespół policystycznych jajników. 

Badania przy podejrzeniu PCOS 

Diagnostyka musi obejmować zarówno badania hormonalne, jak i metaboliczne. W zależności od dokładnej sytuacji pacjentki, lekarz może zlecić: 

•    USG ginekologiczne
•    Testosteron 
•    SHBG
•    LH i FSH
•    Prolaktynę
•    TSH
•    Glukozę oraz insulinę na czczo
•    Krzywą glukozowo-insulinową
•    Lipidogram
•    Progesteron w drugiej fazie cyklu. 

PCOS a masa ciała 

Wiele kobiet z PCOS doświadcza znacznie trudniejszego procesu redukcji masy, a także znacznie prościej jest im przybierać na wadze. Często to właśnie połączenie insulinooporności, wraz z poziomem stresu, zaburzeniami apetytu oraz zmniejszonej wrażliwości metabolicznej. Ale nie jest regułą, że PCOS wystąpi jedynie u kobiet mierzących się z nadwagą. Jest to również problem kobiet szczupłych. 
Dobra wiadomość jest taka, że już niewielka redukcja masy ciała – zaledwie na poziomie 5-10% masy całkowitej – może realnie poprawić regularność cykli, owulację oraz wyniki metaboliczne u kobiet z nadwagą. 

PCOS a płodność 

Jednym z najczęstszych powodów rozpoznania PCOS jest diagnostyka problemów związanych z zajściem w ciążę. Jeśli owulacja występuje rzadko lub nieregularnie, szanse na to, aby naturalnie począć dziecko – znacznie maleją. 
Nie jest to jednak związane z bezpłodnością. Wiele kobiet z PCOS ostatecznie zachodzi w ciążę – spontanicznie lub po wdrożeniu leczenia. A im szybciej problem zostanie rozpoznany, tym większe możliwości działania. 

PCOS a psychika

Kobiety z PCOS często zgłaszają lekarzom również problemy z obniżonym nastrojem, lękiem, frustracją związaną z problemami z płodnością, wyglądem czy wagą. Objawy hormonalne mogą mocno wpływać na samoocenę oraz relacje. W takich sytuacjach warto jest przemyśleć kwestie wsparcia w postaci psychologa lub psychoterapeuty, aby w miarę „bezboleśnie” przejść przez ten proces. 

Jak wygląda leczenie PCOS? 

Leczenie jest w pełni indywidualne i związane jest z objawami, celami oraz wynikami badań pacjentki. Inaczej będzie to wyglądało u kobiet, które planują ciążę a inaczej u takich, których celem jest regularność miesiączek. Najczęściej jednak wykorzystuje się: 

•    Redukcję masy ciała 
•    Zmianę stylu życia 
•    Leczenie insulinooporności 
•    Antykoncepcję hormonalną 
•    Leczenie objawów androgenizacji 
•    Wsparcie dietetyczne oraz psychologiczne 
•    Stymulację owulacji

Nie ma uniwersalnego leku na PCOS. Każda jedna terapia wymaga indywidualnego dopasowania i trzeba o tym pamiętać. 

Dieta przy PCOS – co warto wiedzieć? 

Nie ma jednej magicznej diety, która może wesprzeć PCOS. Wiele kobiet jednak opiera się na takim sposobie żywienia, który stabilizuje poziom glukozy i insuliny. Zazwyczaj dobrze sprawdza się więc model, który opiera się na: 

•    Regularnych porach posiłków 
•    Odpowiedniej podaży białka 
•    Ograniczeniu cukrów prostych 
•    Zdrowych tłuszczach 
•    Warzywach i błonniku 
•    Produktach mniej przetworzonych 

W praktyce jednak największe znaczenie ma trwała zmiana, a nie chwilowa dieta. Oprócz diety niezwykle ważna jest także ruch i aktywność fizyczna, albowiem regularność w tym zakresie poprawia wrażliwość insulinową i wspiera redukcję tkanki tłuszczowej. Na początek wystarczą krótkie spacery w szybszym tempie, joga, pływanie, rower czy trening siłowy. 

Czy PCOS można wyleczyć? 

To stan przewlekły, którym można jednak skutecznie zarządzać. U wielu kobiet objawy zmniejszają się po wdrożeniu leczenia oraz zmian stylu życia. Celem terapii jest więc przywrócenie regularnych cykli, poprawa owulacji, zniwelowanie objawów oraz poprawa wyników metabolicznych. 

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli pojawiają się nieregularne miesiączki lub też jej zanik, nasilony trądzik, nadmierne owłosienie, trudności z wagą lub problemy z zajściem w ciążę.
Im szybciej rozpocznie się diagnostykę, tym większa szansa na skuteczne opanowanie objawów.

Podsumowanie

PCOS to częste zaburzenie hormonalno-metaboliczne, które może wpływać na miesiączki, płodność, wagę, skórę i samopoczucie psychiczne. Objawy bywają różne, dlatego nie należy porównywać się z innymi pacjentkami ani bagatelizować sygnałów organizmu.
Dobrze prowadzona diagnostyka, indywidualne leczenie, aktywność fizyczna i odpowiedni styl życia pozwalają wielu kobietom funkcjonować bez większych ograniczeń i skutecznie realizować plany dotyczące zdrowia czy macierzyństwa.

Bibliografia 

International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of PCOS
ESHRE Guidelines on Polycystic Ovary Syndrome
American Society for Reproductive Medicine – PCOS
Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników – rekomendacje
WHO – Women’s health resources