Badania diagnostyczne. Rodzaje badań, przygotowanie i znaczenie w rozpoznawaniu chorób

Czym są badania diagnostyczne i kiedy lekarz je zaleca? 

Badania diagnostyczne to wszystkie procedury, które pomagają na ocenę zdrowia pacjenta i dostarczają informacji lekarzowi na temat funkcjonowania poszczególnych narządów i do oceny ogólnego zdrowia pacjenta. Mogą polegać na różnych badaniach np. analizie z krwi, moczu, kału, innych materiałów biologicznych, obrazowaniu czy pobraniu wycinków do dalszej analizy. Wszystko zależy od problemu, z jakim pacjent zgłasza się do lekarza. 

Ich celem jest nie tylko wykrywanie chorób, ale też monitorowanie skuteczności leczenia czy kontrolowaniu przebiegu chorób, aby zaobserwować, czy nie następuje pogorszenie. Również dzięki badaniom diagnostycznym możliwe jest ocenienie zdrowia ogólnego pacjenta, przy profilaktyce. 

Zawsze to lekarz decyduje o tym, jakie badania powinny zostać wykonane – ze względu na przeprowadzony wywiad medyczny i badania fizykalne. Znaczenie mają zgłaszane dolegliwości, czas ich trwania, przyjmowane leki, wiek, płeć, masa ciała, wywiad rodzinny i wiele innych czynników. Dzięki temu diagnostyka jest zawsze dopasowana do pacjenta. 
Chociaż wiele badań można wykonać prywatnie, bez skierowania, zaleca się jednak zachować pewnego rodzaju umiar. Wykonywanie wielu niepotrzebnych badań może prowadzić do odkrycia nieistotnych odchyleń, które mogą wywołać niepotrzebny stres i często będą wymagały dodatkowej diagnostyki, aby ocenić ich istotność. 

Badania z krwi i inne badania laboratoryjne 

To najczęściej wykonywane badania diagnostyczne. Są stosunkowo szybkie, szeroko dostępne i pozwalają na uzyskanie wielu informacji o funkcjonowaniu organizmu. 
Wbrew powszechnemu przekonaniu – nie obejmują one jedynie badań z krwi. Do diagnostyki laboratoryjnej zalicza się także badania moczu, kału, śliny, plwociny czy innych materiałów biologicznych pobieranych od pacjenta. 
Analiza próbek odbywa się w laboratorium, przy zastosowaniu specjalnej aparatury. W zależności od rodzaju badania możliwa jest ocena liczby komórek krwi, stężenia hormonów, poziomu glukozy, markerów stanu zapalnego, funkcji nerek oraz wątroby, gospodarki elektrolitowej czy obecności bakterii, wirusów i pasożytów. 
Badania laboratoryjne są stosunkowo najprostsze do wykonania i odgrywają bardzo istotną rolę w diagnostyce. To podstawowe narzędzie do monitorowania postępów w leczeniu. 

Do najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych należą między innymi: 

•    Morfologia krwi, 
•    CRP i OB., 
•    Glukoza i hemoglobina,
•    Lipidogram, 
•    Próby wątrobowe, 
•    TSH, FT3 i FT4, 
•    Ferrytyna i poziom żelaza,
•    Badanie ogólne moczu,
•    Posiew moczu,
•    Badanie kału. 

Każde z tych badań ma inne zastosowanie i odpowiada na inne pytanie diagnostyczne. Morfologia ma za zadanie np. ocenić liczbę krwinek czerwonych i białych, a CRP pomaga wykrywać stany zapalne. Z kolei TSH to najważniejszy wskaźnik, który bada się przy diagnostyce chorób tarczycy. 
Przed wykonaniem większości badań laboratoryjnych – konieczne jest odpowiednie przygotowanie, o którym powinien poinformować lekarz prowadzący. 

Badania obrazowe – RTG, USG, tomografia i rezonans 

Kolejnym etapem są badania obrazowe, które pozwalają ocenić budowę narządów oraz tkanek bez konieczności wykonywania zabiegu chirurgicznego. Są jednymi z najczęściej zlecanych badań diagnostycznych, albowiem najszybciej umożliwiają wykrycie zmian, których nie da się ocenić wyłącznie podczas wywiadu medycznego czy badania fizykalnego. Dzięki nim można rozpoznać złamania, guzy, stany zapalne, choroby zwyrodnieniowe i choroby narządów wewnętrznych. 
Wbrew powszechnej opinii, jakoby MRI (rezonans magnetyczny) był najdokładniejszy i najlepszy w każdej sytuacji – wcale tak nie jest. Poszczególne metody różnią się sposobem działania, dokładnością i rodzajem struktur, które pozwalają nam zbadać. Dlatego lekarz zawsze dobiera badania indywidualnie. 

Do najczęściej wykonywanych badań obrazowych zalicza się: 

•    RTG (rentgen)
•    USG
•    TK (tomografię komputerową)
•    MRI (rezonans magnetyczny)
•    Mammografię
•    Densytometrię 
•    Pozytonową tomografię emisyjną (PET-CT)

Najczęstsze badanie to RTG, które wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie – świetnie sprawdza się w diagnostyce załamań, chorób płuc czy niektórych zmian kostnych. USG z kolei działa na podstawie fal ultradźwiękowych, dzięki czemu nie wiążę się z promieniowaniem i częściej będzie się je wykorzystywało u kobiet w ciąży czy dzieci. Wykorzystuje się go do diagnostyki jamy brzusznej, tarczycy czy narządów rodnych. 
Bardziej zaawansowane metody do tomografia komputerowa oraz MRI.
Każde z tych rozwiązań ma swoje plusy i minusy, a także ograniczenia. Dlatego wybór zawsze podejmuje lekarz. 

Badania endoskopowe – kiedy się je wykonuje? 

Nie wszystkie narządy można dokładnie ocenić jedynie za pomocą badań obrazowych. W niektórych sytuacjach konieczne jest bezpośrednie obejrzenie ich wnętrza. W tym celu stosuje się badania endoskopowe, podczas których stosuje się cienki, giętki przewód z kamerą i światłem, który wprowadza się do organizmu. 
Badania te pozwalają zobaczyć błonę śluzową narządów, ale również pobrać wycinki do badania histopatologicznego, usunąć niewielkie zmiany lub zatamować krwawienie. 

Najczęstsze badania endoskopowe to między innymi: 

•    Gastroskopia
•    Kolonoskopia
•    Bronchoskopia
•    Cystoskopia

Gastroskopia umożliwia ocenę żołądku, przełyku i dwunastnicy. Kolonoskopia to badanie, które pozwala na obejrzenie jelita grubego, bronchoskopia wykorzystywana jest do oceny dróg oddechowych, a cystoskopia – w diagnostyce pęcherze moczowego i cewki moczowej. 

Badania czynnościowe – jak ocenia się pracę narządów? 

Podczas gdy badania obrazowe pokazują nam jak wyglądają narządy, to badania czynnościowe pozwalają na ocenę tego, jak funkcjonują. Są ważnym elementem diagnostyki wielu chorób, bo nawet prawidłowy obraz narządu nie zawsze oznacza, że działa on prawidłowo. 
Badania czynnościowe stosuje się w ocenie pracy serca, płuc czy układu nerwowego. 

Najczęściej wykonywane badania czynnościowe: 

•    EKG
•    Holter EKG
•    Holter ciśnieniowy 
•    Spirometria
•    Próba wysiłkowa
•    EEG
•    EMG 

Badania mikrobiologiczne, genetyczne i histopatologiczne 

Nie wszystkie choroby są możliwe do rozpoznania za pomocą badań laboratoryjnych czy innego rodzaju. Wtedy zazwyczaj stosuje się specjalistyczne badania, które pozwalają na zajrzenie „głębiej”. To między innymi badania mikrobiologiczne, genetyczne i histopatologiczne. 

•    Badania mikrobiologiczne – służą do wykrywania bakterii, wirusów, grzybów oraz pasożytów odpowiedzialnych za rozwój zakażeń. Materiał do badania może stanowić 
•    Badania genetyczne – polegają na analizie materiału DNA i pozwalają wykryć zmiany genetyczne, które mogą mieć wpływ na rozwój chorób. 
•    Badania histopatologiczne – polega na ocenie fragmentu tkanki pobranej od pacjenta pod mikroskopem. To jeden z najważniejszych elementów diagnostyki wielu nowotworów. 

Jak lekarz dobiera odpowiednie badania diagnostyczne? 

Choć współczesna medycyna dysponuje ogromną liczbą badań diagnostycznych, lekarz nie zleca ich wszystkich jednocześnie. Proces diagnostyczny opiera się na stopniowym zawężaniu możliwych przyczyn dolegliwości i wyborze badań, które z największym prawdopodobieństwem pomogą postawić właściwe rozpoznanie.

Podstawą jest dokładny wywiad medyczny oraz badanie pacjenta. Lekarz pyta między innymi o rodzaj objawów, czas ich trwania, choroby przewlekłe, przyjmowane leki, przebyte operacje, styl życia oraz występowanie określonych schorzeń w rodzinie. Już na tym etapie często można określić, które badania będą najbardziej przydatne.

Jak przygotować się do badań diagnostycznych? 

Odpowiednie przygotowanie do badania ma duże znaczenie dla wiarygodności uzyskanych wyników. W zależności od rodzaju badania zalecenia mogą się różnić, dlatego zawsze warto stosować się do wskazówek przekazanych przez lekarza lub placówkę wykonującą diagnostykę.

W przypadku części badań laboratoryjnych konieczne jest pozostanie na czczo przez określony czas przed pobraniem krwi. Niektóre badania wymagają także unikania intensywnego wysiłku fizycznego, alkoholu lub przyjmowania określonych leków, jeśli lekarz uzna to za bezpieczne.

Przed wykonaniem badań obrazowych z wykorzystaniem środka kontrastowego pacjent może zostać poproszony o przedstawienie aktualnych wyników oceniających pracę nerek. Z kolei przed kolonoskopią konieczne jest odpowiednie oczyszczenie jelita zgodnie z zaleceniami lekarza.

Niezależnie od rodzaju badania warto pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

•    Stosować się do zaleceń dotyczących przygotowania do konkretnego badania, 
•    Poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach 
•    Zabrać wcześniejsze wyniki badań 
•    Zgłosić ciążę lub jej podejrzenie
•    Poinformować personel medyczny o uczuleniach oraz chorobach przewlekłych

Podsumowanie 

Badania diagnostyczne stanowią jeden z najważniejszych elementów współczesnej medycyny. Dzięki nim możliwe jest nie tylko rozpoznawanie wielu chorób, ale również monitorowanie skuteczności leczenia, ocena stanu zdrowia oraz wykrywanie niektórych schorzeń na bardzo wczesnym etapie, jeszcze przed pojawieniem się pierwszych objawów.

Wybór odpowiedniej metody diagnostycznej zawsze zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta. W zależności od zgłaszanych dolegliwości lekarz może zlecić badania laboratoryjne, obrazowe, czynnościowe, endoskopowe lub bardziej specjalistyczne badania mikrobiologiczne, genetyczne czy histopatologiczne. Każde z nich dostarcza innych informacji, dlatego często dopiero ich łączna analiza pozwala postawić właściwe rozpoznanie.

Warto pamiętać, że wynik pojedynczego badania nie powinien być interpretowany samodzielnie. Nawet niewielkie odchylenia od wartości referencyjnych nie zawsze świadczą o chorobie, podobnie jak prawidłowe wyniki nie wykluczają wszystkich problemów zdrowotnych. Ostateczna ocena zawsze należy do lekarza, który uwzględnia zarówno wyniki badań, jak i objawy, wywiad medyczny oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.

Regularne wykonywanie badań profilaktycznych oraz stosowanie się do zaleceń dotyczących diagnostyki to jeden z najskuteczniejszych sposobów dbania o zdrowie i zwiększania szans na wczesne wykrycie wielu chorób.

Bibliografia 

World Health Organization (WHO). Diagnostics. https://www.who.int
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Diagnostics guidance. https://www.nice.org.uk
MedlinePlus. Medical Tests. U.S. National Library of Medicine. https://medlineplus.gov/lab-tests/
Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej. Standardy i rekomendacje diagnostyki laboratoryjnej.
Polskie Towarzystwo Radiologiczne. Rekomendacje dotyczące badań obrazowych.
European Society of Radiology (ESR). Clinical Practice Guidelines.