Alergia – objawy, przyczyny, diagnostyka i kiedy do lekarza

Alergia – objawy, przyczyny, diagnostyka i kiedy zgłosić się do lekarza

Alergia należy do najczęstszych przewlekłych problemów zdrowotnych w populacji dzieci i dorosłych. Szacuje się, że w krajach rozwiniętych choroby alergiczne lub ich objawy dotyczą nawet ok. 30% populacji, a w dużych miastach odsetek bywa wyższy. W Polsce badania populacyjne wskazują, że kilka–kilkanaście procent dorosłych zgłasza objawy sugerujące alergiczny nieżyt nosa lub astmę (w zależności od definicji i metody badania).

W praktyce klinicznej istotne jest, aby pamiętać, że alergia to mechanizm chorobowy, a nie pojedynczy objaw. U tej samej osoby mogą współistnieć np. sezonowy katar sienny, przewlekły kaszel, zmiany skórne i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. O znaczeniu klinicznym decyduje rozległość dolegliwości, ich wpływ na sen, naukę, pracę i aktywność fizyczną oraz ryzyko ciężkiej reakcji ogólnoustrojowej.

Ocena sytuacji obejmuje kilka elementów: rodzaj i lokalizację objawów, związek z konkretnymi ekspozycjami (pyłki, sierść, pokarm, leki), czas trwania, nawracający lub sezonowy charakter oraz obecność chorób współistniejących (np. astmy, atopowego zapalenia skóry, przewlekłych chorób płuc).

Najważniejsze informacje:

• Alergia to nadmierna odpowiedź układu odpornościowego na alergen; najczęściej ma charakter IgE-zależny.
• Objawy zależą od drogi kontaktu z alergenem – mogą dotyczyć nosa i oczu (nieżyt nosa, zapalenie spojówek), skóry (pokrzywka, wyprysk), oskrzeli (duszność, świsty) lub przewodu pokarmowego (ból brzucha, biegunka).
• Najczęstsze postaci kliniczne to alergia wziewna (pyłki, roztocza, sierść), pokarmowa, kontaktowa oraz alergia na leki i jad owadów.
• Diagnostyka opiera się na wywiadzie, testach skórnych, oznaczeniu swoistych IgE oraz – w wybranych sytuacjach – próbach prowokacyjnych i testach płatkowych.
• Alergia wymaga pilnej oceny, gdy pojawiają się objawy alarmowe: trudności w oddychaniu, świszczący oddech, uogólniona pokrzywka z obrzękiem warg lub języka, spadek ciśnienia, omdlenie.
• Plan leczenia obejmuje unikanie alergenów, farmakoterapię objawową (np. leki przeciwhistaminowe, glikokortykosteroidy miejscowe) oraz – w wybranych przypadkach – immunoterapię swoistą.

Co to jest alergia i jak często występuje

Alergia to nadmierna odpowiedź układu odpornościowego na alergen; u wielu osób ma charakter IgE-zależny.

W danych europejskich częstość alergicznego nieżytu nosa szacuje się na około 17–29% dorosłych, astmy – na około 1–11%, a atopowego zapalenia skóry – na ponad jedną czwartą populacji w wybranych grupach wiekowych. W polskich badaniach dorosłych astmę rozpoznano u około 5%, sezonowy alergiczny nieżyt nosa u około 8–9%, a alergię na leki u około 8–9% badanych.

Alergia może ujawnić się w dzieciństwie (np. alergia pokarmowa, atopowe zapalenie skóry), ale także po raz pierwszy w wieku dorosłym – zwłaszcza w postaci alergii wziewnej lub alergii na leki.

Mechanizm reakcji alergicznej – co dzieje się w organizmie

W klasycznej alergii IgE-zależnej pierwsza ekspozycja na alergen prowadzi do tzw. uczulenia: organizm wytwarza swoiste przeciwciała IgE, które wiążą się z powierzchnią komórek tucznych i bazofilów. Kolejny kontakt z tym samym alergenem powoduje ich aktywację i uwalnianie mediatorów zapalnych (m.in. histaminy, leukotrienów, prostaglandyn).

Konsekwencje to rozszerzenie i zwiększona przepuszczalność naczyń (obrzęk, wysięk), pobudzenie zakończeń nerwowych (świąd, kichanie, kaszel) oraz skurcz mięśniówki gładkiej oskrzeli (duszność, świszczący oddech). Reakcja może mieć charakter miejscowy (np. wyłącznie katar sienny) lub uogólniony.

W alergiach późnego typu (np. alergia kontaktowa) dominują inne mechanizmy immunologiczne, przede wszystkim reakcje komórkowe z udziałem limfocytów T. Objawy pojawiają się po kilku–kilkunastu godzinach od ekspozycji, najczęściej w postaci wyprysku w miejscu kontaktu z alergenem.

Najczęstsze objawy alergii

Objawy alergii zależą od drogi wniknięcia alergenu i narządu docelowego. Często współistnieją u tej samej osoby, np. nieżyt nosa, łzawienie oczu i napady kaszlu.

• Objawy ze strony układu oddechowego: wodnisty katar, uczucie zatkania nosa, napadowe kichanie, świąd nosa i gardła, suchy kaszel, świszczący oddech, duszność wysiłkowa lub napadowa.
• Objawy oczne: świąd, łzawienie, zaczerwienienie spojówek, obrzęk powiek, światłowstręt.
• Objawy skórne: pokrzywka (bąble pokrzywkowe i rumień), świąd skóry, wyprysk kontaktowy, zaostrzenia atopowego zapalenia skóry, obrzęk warg, powiek lub małżowin usznych.
• Objawy ze strony przewodu pokarmowego: ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka, wzdęcia – szczególnie w alergii pokarmowej.
• Objawy ogólnoustrojowe: uogólniona pokrzywka, spadek ciśnienia tętniczego, osłabienie, uczucie „pustki w głowie”, duszność – w ciężkich reakcjach, z ryzykiem wstrząsu anafilaktycznego.

Z klinicznego punktu widzenia istotne jest, czy objawy występują sezonowo (np. tylko w okresie pylenia) czy całorocznie, czy pojawiają się wyraźnie po kontakcie z określonym czynnikiem oraz jak wpływają na sen, naukę, pracę i aktywność fizyczną.

Rodzaje alergii – wziewna, pokarmowa, kontaktowa i inne

W codziennej praktyce wyróżnia się kilka głównych grup alergii, różniących się typowymi alergenami i obrazem klinicznym.

Taki podział pozwala powiązać typową ekspozycję (np. pyłki, pokarm, lek) z najbardziej prawdopodobnym obrazem klinicznym i kierunkiem dalszej diagnostyki oraz terapii.

Czynniki ryzyka i przyczyny rozwoju alergii

Rozwój alergii jest wynikiem współdziałania czynników genetycznych i środowiskowych. Ryzyko choroby jest większe, jeśli alergię ma jedno lub oboje rodziców, jednak brak obciążenia rodzinnego nie wyklucza jej wystąpienia.

Do istotnych czynników środowiskowych należą m.in.: ekspozycja na wysokie stężenia alergenów (pyłki, roztocza, sierść, pleśnie), zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, niska różnorodność mikrobiologiczna otoczenia we wczesnym dzieciństwie oraz niektóre wzorce żywienia. U części osób objawy alergii pojawiają się dopiero po zmianie warunków środowiskowych, np. przeprowadzce do miasta lub zmianie pracy.

Alergia może przebiegać w ramach tzw. marszu alergicznego: w pierwszych latach życia dominują alergie pokarmowe i zmiany skórne, w kolejnych – alergiczny nieżyt nosa, a następnie astma. Wczesne rozpoznanie i leczenie nie zawsze zatrzymuje ten proces, ale pozwala zmniejszyć nasilenie objawów i poprawić jakość życia.

Jak wygląda diagnostyka alergii

Podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad: rodzaj objawów, czas ich występowania, związek z porą roku, miejscem pobytu (dom, praca, szkoła), kontaktem ze zwierzętami, spożyciem określonych pokarmów czy przyjęciem leku. Lekarz pyta także o choroby towarzyszące i dotychczasowe leczenie.

W zależności od obrazu klinicznego stosuje się:

• testy skórne punktowe – najczęściej w alergii wziewnej i pokarmowej; na skórę nanosi się niewielkie ilości alergenów i ocenia reakcję po kilkunastu minutach,
• oznaczenie swoistych IgE w surowicy – pomocne zwłaszcza wtedy, gdy testy skórne są przeciwwskazane lub trudne do interpretacji,
• testy płatkowe – w alergii kontaktowej; plastry z alergenami pozostają na skórze przez 48 godzin, a następnie ocenia się reakcję,
• próby prowokacyjne – wykonywane w warunkach specjalistycznych, np. doustne próby prowokacji pokarmowej, próby z lekiem czy kontrolowana ekspozycja wziewna.

W alergiach pokarmowych istotną rolę odgrywa także dieta eliminacyjno-prowokacyjna prowadzona pod nadzorem lekarza lub dietetyka, aby nie doprowadzić do niedoborów żywieniowych, zwłaszcza u dzieci.

Alergia a nietolerancja – czym się różnią

Alergia jest reakcją immunologiczną – w przypadku alergii IgE-zależnej dochodzi do produkcji przeciwciał IgE i aktywacji komórek układu odpornościowego. Nietolerancja nie angażuje mechanizmów immunologicznych, lecz wynika najczęściej z niedoboru enzymu (np. nietolerancja laktozy), specyficznego metabolizmu lub działania substancji drażniących.

Objawy obu stanów mogą być podobne (np. ból brzucha, wzdęcia, biegunka po spożyciu określonego produktu), ale różnią się tłem i wymagają innego postępowania. W alergii pokarmowej konieczne bywa ścisłe unikanie alergenu i gotowość do szybkiego leczenia ostrej reakcji, natomiast w nietolerancji możliwe jest często spożywanie niewielkich ilości danego składnika lub stosowanie preparatów enzymatycznych.

Możliwe powikłania nieleczonej alergii

Przewlekła, nieleczona alergia może prowadzić do narastania stanu zapalnego i powikłań, które wykraczają poza okresowe dolegliwości.

• W alergicznym nieżycie nosa: przewlekłe zapalenie zatok, polipy nosa, zaburzenia snu, chrapanie, gorsza koncentracja.
• W astmie: częstsze zaostrzenia z dusznością, konieczność hospitalizacji, pogorszenie wydolności wysiłkowej.
• W alergii skórnej: przewlekłe zmiany zapalne skóry, nadkażenia bakteryjne, pogorszenie jakości snu.
• W alergiach pokarmowych i na jad owadów: ryzyko ciężkiej reakcji ogólnoustrojowej przy przypadkowej ekspozycji.

U dzieci przewlekłe objawy alergii mogą wpływać na sen, koncentrację w szkole i aktywność fizyczną, a u dorosłych – na wydajność pracy i samopoczucie psychiczne.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Oceniając alergię, warto rozróżnić sytuacje, w których możliwa jest obserwacja domowa, od tych, które wymagają planowej konsultacji lub pilnej pomocy.

Obserwacja domowa jest zwykle możliwa, gdy:

• objawy są łagodne (np. niewielki katar, sporadyczne kichanie, lekkie zmiany skórne),
• pojawiają się w przewidywalnych sytuacjach (np. podczas krótkiego kontaktu ze zwierzęciem, w okresie pylenia) i szybko ustępują po unikaniu alergenu,
• nie powodują duszności, znacznego osłabienia ani zaburzeń snu.

Planowa konsultacja lekarska jest zalecana, gdy:

• objawy utrzymują się tygodniami lub miesiącami albo nawracają w podobnych okolicznościach,
• dolegliwości istotnie utrudniają funkcjonowanie (np. codzienny katar, przewlekły kaszel, przewlekłe zmiany skórne),
• pojawiają się objawy ze strony kilku narządów jednocześnie (np. nos, oczy, skóra),
• podejrzewamy alergię na pokarmy, leki lub jad owadów, nawet jeśli dotychczasowe reakcje były umiarkowane.

Pilna pomoc medyczna jest potrzebna, gdy występują objawy alarmowe:

• nagła duszność, świszczący oddech, trudności w mówieniu pełnymi zdaniami,
• obrzęk warg, języka, gardła lub uczucie „kluchy w gardle” z utrudnionym oddychaniem,
• szybko narastająca uogólniona pokrzywka, zaczerwienienie skóry, uczucie gorąca,
• zawroty głowy, osłabienie, uczucie omdlewania lub faktyczne omdlenie,
• nagły spadek ciśnienia, bladość, zimny pot.

Takie objawy mogą świadczyć o reakcji anafilaktycznej i wymagają natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. Osoby z rozpoznanym wysokim ryzykiem anafilaksji powinny mieć przepisany lek z adrenaliną do samodzielnego podania oraz szczegółowy plan postępowania na wypadek ostrej reakcji.

Leczenie objawowe i profilaktyka

Leczenie alergii obejmuje kilka warstw: unikanie alergenów, farmakoterapię objawową, w wybranych przypadkach immunoterapię swoistą oraz leczenie chorób współistniejących (np. astmy, atopowego zapalenia skóry).

Unikanie alergenów polega m.in. na ograniczeniu kontaktu z pyłkami (śledzenie sezonu pylenia, zamykanie okien w okresie największego stężenia, filtry w klimatyzacji), redukcji ekspozycji na roztocza (pokrowce antyalergiczne, pranie pościeli w wysokiej temperaturze), modyfikacji diety w alergii pokarmowej czy stosowaniu rękawic i odpowiednich kosmetyków w alergii kontaktowej.

Farmakoterapia objawowa obejmuje przede wszystkim leki przeciwhistaminowe, donosowe glikokortykosteroidy, preparaty przeciwleukotrienowe, leki rozszerzające oskrzela w astmie oraz krople do oczu w alergicznym zapaleniu spojówek. Dobór leków i ich dawki powinien określić lekarz, biorąc pod uwagę wiek pacjenta, obraz kliniczny i leki przyjmowane z innych powodów.

Immunoterapia swoista (tzw. odczulanie) jest rozważana u osób z potwierdzoną alergią IgE-zależną na wybrane alergeny (np. pyłki, roztocza, jad owadów), u których objawy są nasilone lub trudno poddają się leczeniu objawowemu. Celem immunoterapii jest modyfikacja odpowiedzi immunologicznej tak, aby zmniejszyć nasilenie reakcji przy kolejnych ekspozycjach.

Profilaktyka obejmuje także zaprzestanie palenia tytoniu, ograniczenie ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza, leczenie współistniejących chorób układu oddechowego oraz edukację pacjenta i rodziny w zakresie rozpoznawania objawów alarmowych i zasad postępowania.

Alergia – jak podejmować decyzje krok po kroku

W przypadku alergii postępowanie opiera się na kilku kolejnych decyzjach: rozpoznaniu, że objawy mogą mieć tło alergiczne, ocenie ich nasilenia i wpływu na codzienne funkcjonowanie, ustaleniu konieczności diagnostyki specjalistycznej oraz wdrożeniu leczenia i profilaktyki. Łagodny, powtarzalny katar w sezonie pylenia może być przez pewien czas obserwowany przy jednoczesnym ograniczaniu ekspozycji na pyłki i stosowaniu leków zaleconych przez lekarza.

Jeśli jednak objawy obejmują kilka narządów, utrzymują się przewlekle, wyraźnie zaburzają sen lub pracę, albo wiążą się z dusznością czy obrzękiem, potrzebna jest bardziej szczegółowa diagnostyka i plan leczenia, najczęściej z udziałem alergologa lub pulmonologa. W sytuacjach z objawami alarmowymi priorytetem jest szybkie zabezpieczenie podstawowych funkcji życiowych i natychmiastowy kontakt z pomocą medyczną.

Uwaga medyczna: Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego ani indywidualnej konsultacji. W razie nagłego pogorszenia stanu zdrowia lub wystąpienia objawów alarmowych należy pilnie skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc.

Bibliografia

1. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2011, aktualizacja). Anaphylaxis: assessment and referral after emergency treatment (CG134). Dostęp online: nice.org.uk
2. European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI). (2018). EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy. Dostęp online: onlinelibrary.wiley.com
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2022). Allergies – Overview and Symptoms. Dostęp online: cdc.gov