Ból ucha – objawy, przyczyny i powikłania

Ból ucha – objawy, przyczyny i możliwe powikłania

Ból ucha (otalgia) to sygnał, że w obrębie ucha lub w strukturach z nim powiązanych dzieje się proces zapalny, urazowy lub mechaniczny (np. zaburzenia wyrównywania ciśnienia, zatkanie przewodu słuchowego). U dzieci najczęstszą przyczyną jest ostre zapalenie ucha środkowego, często poprzedzone katarem lub infekcją górnych dróg oddechowych. U dorosłych częściej obserwuje się zapalenie ucha zewnętrznego, zatkanie woskowiną oraz ból rzutowany z zębów, stawu skroniowo-żuchwowego lub gardła.

W badaniach populacyjnych ostre zapalenie ucha środkowego należy do najczęstszych rozpoznań infekcyjnych u dzieci – szacuje się, że zdecydowana większość dzieci doświadcza co najmniej jednego epizodu do 3. roku życia. Dzięki dostępności antybiotyków ciężkie powikłania, takie jak zapalenie wyrostka sutkowatego czy powikłania wewnątrzczaszkowe, w krajach rozwiniętych występują obecnie rzadko, ale nadal mogą się pojawić przy opóźnionym lub nieskutecznym leczeniu.

Najważniejsze informacje:

• Ból ucha oceniamy przez lokalizację (ucho zewnętrzne, środkowe, ból rzutowany), charakter bólu (ostry, pulsujący, tępy) oraz objawy towarzyszące (gorączka, wyciek, pogorszenie słuchu, zawroty głowy).
• U dzieci najczęstszą przyczyną jest ostre zapalenie ucha środkowego, zwykle poprzedzone infekcją nosa i gardła; u dorosłych częste są zapalenie ucha zewnętrznego, zatkanie woskowiną oraz ból rzutowany z zębów lub stawu skroniowo-żuchwowego.
• Objawy alarmowe to m.in. silny, narastający ból, wysoka gorączka, ropny wyciek z ucha, wyraźne pogorszenie słuchu, zawroty głowy, nudności i wymioty, asymetryczny obrzęk za uchem lub objawy neurologiczne.
• Domowa obserwacja jest zwykle możliwa przy łagodnym, krótkotrwałym bólu bez gorączki i bez wycieku; planową konsultację warto zaplanować, jeśli ból utrzymuje się kilka dni, nawraca lub towarzyszy mu upośledzenie słuchu.
• Pilna pomoc medyczna jest potrzebna, gdy ból ucha wiąże się z objawami ogólnego ciężkiego stanu, podejrzeniem powikłań zapalenia ucha środkowego lub urazem ucha.
• Decyzję o diagnostyce i leczeniu najczęściej rozpoczyna lekarz rodzinny lub internista; w razie potrzeby dołącza laryngolog, a przy powikłaniach – także inni specjaliści.

Czym jest ból ucha

Ból ucha (otalgia) to subiektywne odczucie bólu, kłucia, rozpierania lub „ciągnięcia” zlokalizowane przede wszystkim w okolicy ucha. Może być związany z patologią ucha zewnętrznego (małżowina, przewód słuchowy), ucha środkowego (błona bębenkowa, jama bębenkowa, trąbka słuchowa) lub być bólem rzutowanym z innych struktur głowy i szyi.

W praktyce klinicznej wyróżnia się bóle pierwotnie uszne (gdy źródło leży w samym uchu) oraz bóle rzutowane, gdy objaw jest wynikiem zaburzeń w obrębie zębów, stawu skroniowo-żuchwowego, gardła, kręgosłupa szyjnego lub nerwów czaszkowych. To rozróżnienie jest istotne, ponieważ ból o podobnym nasileniu może wymagać zupełnie innego postępowania.

Charakter bólu i typowe objawy

Charakter bólu oraz objawy towarzyszące pomagają wstępnie zawęzić przyczynę. Ocenia się m.in. nagłość początku, jednostronność, nasilenie, wpływ ruchu żuchwy, nacisku na małżowinę oraz obecność gorączki, wydzieliny z ucha czy zaburzeń słuchu.

W codziennej praktyce charakter bólu zestawia się z badaniem otoskopowym i ogólnym stanem pacjenta. Silny, pulsujący ból z gorączką i niepokojem dziecka wymaga innego podejścia niż łagodny dyskomfort po krótkim locie czy po intensywnym czyszczeniu ucha patyczkami.

Najczęstsze przyczyny bólu ucha

Przyczyny bólu ucha można podzielić na pierwotnie uszne oraz rzutowane. Najczęstsze tło stanowią:

Przyczyny infekcyjne ucha:

• Ostre zapalenie ucha środkowego – częste u dzieci, zwykle po przeziębieniu; objawia się silnym bólem, gorączką, niekiedy wyciekiem z ucha po pęknięciu błony bębenkowej.
• Zapalenie ucha zewnętrznego – tzw. „ucho pływaka”; stan zapalny przewodu słuchowego sprzyjany przez wilgoć, mikrourazy, infekcje bakteryjne lub grzybicze; ból nasila się przy dotyku ucha.

Przyczyny mechaniczne i ciśnieniowe:

• Nagromadzenie woskowiny – zatkanie przewodu słuchowego, uczucie pełności i przytłumionego słuchu, niekiedy ból.
• Barotrauma – problemy z wyrównywaniem ciśnienia podczas lotu, nurkowania, szybkiej zmiany wysokości.
• Ciało obce w przewodzie słuchowym – częste u dzieci; powoduje dyskomfort, ból, czasem wyciek.

Stany przewlekłe i inne:

• Przewlekłe zapalenie ucha środkowego z wysiękiem i częściową utratą słuchu.
• Urazy ucha (uderzenie, perforacja błony bębenkowej, oparzenia, odmrożenia).
• Zaburzenia pracy trąbki słuchowej, często związane z przerostem migdałka gardłowego u dzieci.

W wielu przypadkach ból ucha jest objawem odwracalnego procesu zapalnego, który przy prawidłowym leczeniu goi się bez trwałego uszkodzenia słuchu. Istotne jest jednak wychwycenie sytuacji, w których przyczyna leży poza uchem lub gdy ryzyko powikłań jest większe.

Rzutowany ból ucha – kiedy źródło jest poza uchem

Ból ucha nie zawsze oznacza chorobę ucha. Ze względu na wspólne unerwienie nerwów czaszkowych objaw może być rzutowany z innych obszarów. W takich sytuacjach badanie otoskopowe jest prawidłowe lub wykazuje jedynie niewielkie zmiany.

Typowe źródła bólu rzutowanego to:

• Problemy stomatologiczne – próchnica, zapalenie miazgi, ropnie okołowierzchołkowe; ból nasila się przy gryzieniu, może promieniować do ucha.
• Dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego – ból przy żuciu, ziewaniu, trzaski w stawie, napięcie mięśni żucia.
• Stany zapalne gardła i migdałków – szczególnie jednostronne zmiany mogą powodować ból promieniujący do ucha.
• Zmiany w obrębie kręgosłupa szyjnego – napięcie mięśni, zmiany przeciążeniowe.
• Neuralgie nerwów czaszkowych – napadowe, krótkotrwałe, silne bóle, czasem trudne do jednoznacznego zlokalizowania.

W przypadku bólu rzutowanego kluczowe jest szerokie spojrzenie: nawet przy prawidłowym obrazie ucha lekarz powinien ocenić zęby, staw skroniowo-żuchwowy, gardło i szyję oraz dobrać dalszą diagnostykę zgodnie z podejrzeniem.

Kiedy ból ucha może wskazywać na poważne schorzenia

Większość epizodów bólu ucha ma łagodny przebieg i ustępuje po leczeniu przyczynowym. Są jednak sytuacje, w których objaw może być elementem poważniejszej choroby zakaźnej lub nowotworowej.

Do objawów wymagających pilnej oceny lekarskiej należą m.in.:

• silny, narastający ból utrzymujący się > 48–72 godzin mimo leków przeciwbólowych,
• wysoka gorączka z wyraźnym pogorszeniem stanu ogólnego,
• ropny wyciek z ucha, szczególnie po okresie silnego bólu,
• nagłe pogorszenie słuchu, szumy uszne, zawroty głowy, zaburzenia równowagi,
• obrzęk i zaczerwienienie za uchem, odstawanie małżowiny, ból przy ucisku tej okolicy,
• objawy neurologiczne (asymetria twarzy, podwójne widzenie, zaburzenia świadomości),
• utrzymujący się, jednostronny ból ucha u dorosłego palacza, zwłaszcza z chrypką lub trudnościami z przełykaniem.

W takich sytuacjach lekarz musi wykluczyć m.in. powikłane zapalenie ucha środkowego, zapalenie wyrostka sutkowatego, zakażenia rozprzestrzeniające się na kości czaszki lub rzadziej – nowotwory w obrębie nosogardła, krtani lub przewodu słuchowego.

Diagnostyka i badania przy bólu ucha

Podstawą diagnostyki jest dokładny wywiad oraz badanie laryngologiczne, w tym otoskopia. Lekarz ocenia stan przewodu słuchowego, błony bębenkowej, obecność wysięku, cechy stanu zapalnego oraz ewentualne ciało obce.

W zależności od obrazu klinicznego mogą być zlecane:

• badania słuchu (audiometria, tympanometria) – przy podejrzeniu ubytku słuchu, wysięku w jamie bębenkowej,
• badania laboratoryjne – przy ciężkim przebiegu infekcji lub podejrzeniu choroby ogólnoustrojowej,
• badania obrazowe (USG, TK, MRI) – w przypadku powikłań, urazów, podejrzenia zmian nowotworowych lub szerzenia się zakażenia poza ucho.

W bólu rzutowanym kluczowe może być rozszerzenie diagnostyki o konsultację stomatologiczną, neurologiczną lub ortopedyczną (kręgosłup szyjny), zależnie od wskazań.

Leczenie i łagodzenie dolegliwości

Leczenie bólu ucha jest zawsze ukierunkowane na przyczynę, a nie tylko na sam objaw. W praktyce stosuje się:

• leczenie infekcji bakteryjnych – w ostrej infekcji ucha środkowego lub zewnętrznego lekarz może włączyć antybiotyk doustny lub miejscowy, leki przeciwzapalne i przeciwbólowe,
• leczenie stanów zapalnych ucha zewnętrznego – krople złożone (przeciwbakteryjne, przeciwzapalne), unikanie moczenia ucha, ostrożna higiena,
• usuwanie woskowiny lub ciała obcego – wyłącznie w warunkach medycznych, bez domowych prób „wyciągania” przedmiotów czy manipulowania patyczkami głęboko w przewodzie słuchowym,
• postępowanie w barotraumie – wyrównywanie ciśnienia (połykanie, ziewanie), czasem leki zmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa,
• leczenie bólu rzutowanego – postępowanie skupione na chorobie pierwotnej (leczenie stomatologiczne, terapia stawu skroniowo-żuchwowego, leczenie zapalenia gardła).

W łagodniejszych sytuacjach pomocne mogą być leki przeciwbólowe dostępne bez recepty (zgodnie z dawkowaniem), odpoczynek oraz unikanie czynników nasilających ból (np. wody w uchu, głośnych dźwięków, intensywnego żucia). Decyzję o zastosowaniu kropli do ucha lub antybiotykoterapii podejmuje lekarz po ocenie obrazu klinicznego.

Potencjalne powikłania

Większość infekcji ucha przebiega bez trwałych następstw, jednak przy opóźnionym lub nieskutecznym leczeniu mogą pojawić się powikłania. Należą do nich m.in.:

• przewlekłe zapalenie ucha środkowego,
• utrzymujący się wysięk w jamie bębenkowej z wtórnym niedosłuchem przewodzeniowym,
• perforacja błony bębenkowej, czasem wymagająca leczenia zabiegowego,
• zapalenie wyrostka sutkowatego (stan zapalny kości skroniowej za uchem),
• rzadkie, ale poważne powikłania wewnątrzczaszkowe (ropnie, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych) w ciężkich, szerzących się zakażeniach.

Dzięki współczesnym metodom diagnostyki i leczenia ciężkie powikłania są rzadkie, ale wymagają szybkiej interwencji. Dlatego przewlekły ból ucha, nawracające infekcje lub zaburzenia słuchu zawsze powinny być powodem do zaplanowania konsultacji lekarskiej.

Ból ucha – jak podejmować decyzje krok po kroku

Ból ucha wymaga uporządkowanej oceny: czasu trwania, nasilenia, objawów towarzyszących i wpływu na codzienne funkcjonowanie. Obserwacja domowa jest zwykle możliwa, gdy ból jest łagodny, trwa krótko (godziny–1–2 dni), nie towarzyszy mu wysoka gorączka, wyciek z ucha, zawroty głowy ani wyraźne pogorszenie słuchu, a ogólny stan jest dobry.

Planowa konsultacja lekarska jest zalecana, gdy ból ucha utrzymuje się kilka dni, nawraca, łączy się z częstymi infekcjami górnych dróg oddechowych, pogorszeniem słuchu lub gdy podejrzewamy ból rzutowany (np. zębów, stawu skroniowo-żuchwowego). To moment na ocenę przez lekarza rodzinnego lub laryngologa, zaplanowanie ewentualnych badań oraz ustalenie leczenia przyczynowego.

Pilna pomoc medyczna jest potrzebna, gdy pojawiają się objawy alarmowe: bardzo silny, narastający ból, wysoka gorączka z pogorszeniem stanu ogólnego, ropny wyciek z ucha, asymetryczny obrzęk za uchem, zawroty głowy, wymioty, nagłe pogorszenie słuchu lub objawy neurologiczne. W takich sytuacjach nie należy zwlekać z kontaktem z lekarzem lub wezwaniem pomocy.

Uwaga medyczna: Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego ani indywidualnej konsultacji. W razie nagłego pogorszenia stanu zdrowia lub wystąpienia objawów alarmowych należy pilnie skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc.

Bibliografia

1. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2022). Otitis media (acute): antimicrobial prescribing (NG91). Dostęp online: nice.org.uk
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). Ear Infection (Otitis Media). Dostęp online: cdc.gov
3. American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS). (2014, aktualizacje). Clinical Practice Guideline: Acute Otitis Externa. Dostęp online: entnet.org