Cholesterol całkowity, LDL i HDL. Jak czytać lipidogram?

Czym jest lipidogram? 

Lipidogram, który nazywany jest także profilem lipidowym, jest badaniem krwi, które pozwala ocenić stężenie lipidów oraz transportujących je lipoprotein. Standardowo obejmuje on cholesterol całkowity (TC), cholesterol LDL i HDL, a także trójglicerydy (TG). 
Na wyniku może również znajdować się cholesterol nie-HDL, który obejmuje cholesterol zawarty we wszystkich lipoproteinach uznawanych za aterogenne, czyli sprzyjające rozwojowi miażdżycy. 
Lipidogram wykonuje się nie tylko wtedy, kiedy istnieje podejrzenie podwyższonego cholesterolu, ale również wtedy, kiedy chcemy przeprowadzić profilaktykę chorób układu krążenia oraz podczas monitorowania skuteczności leczenia zaburzeń lipidowych. 

Czym jest cholesterol i czy organizm go potrzebuje?

Często mówi się o tym, że cholesterol jest szkodliwy, ale jest on niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Stanowi składnik błon komórkowych oraz bierze udział między innymi w produkcji hormonów steroidowych, kwasów żółciowych oraz witaminy D. Część cholesterolu dostarczana jest wraz z pożywieniem, ale znaczą ilość organizm produkuje sam, przede wszystkim w wątrobie. 
Ponieważ cholesterol nie rozpuszcza się w wodzie, nie może swobodnie przemieszczać się we krwi. Transportowany jest w postaci kompleksów nazywanych lipoproteinami. To właśnie w tym kontekście pojawiają się dobrze znane oznaczenia LDL i HDL. 

Cholesterol całkowity – czyli jaki? 

Cholesterol całkowity określa łączną ilość cholesterolu znajdującego się w różnych lipoproteinach krążących we krwi. Obejmuje więc między innymi cholesterol transportowany przez LDL i HDL. 
Jego podwyższone stężenie może wskazywać na zaburzenia gospodarki lipidowej, ale cholesterolu całkowitego nie należy interpretować w oderwaniu od pozostałych parametrów lipidogramu.
Dlatego tylko pełen lipidogram może dać potrzebną wiedzę np. w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego.

Cholesterol LDL – co to jest? 

LDL, czyli lipoproteiny o małej gęstości, transportują cholesterol z wątroby do tkanek. Nadmierna liczba cząstek LDL sprzyja odkładaniu cholesterolu w ścianach tętnic i rozwojowi zmian miażdżycowych. Z tego powodu LDL nazywany jest potocznie „złym cholesterolem”. To określenie jest bardzo upraszczające, ale dobrze obrazuje jego znaczenie kliniczne. Utrzymujące się latami wysokie stężenie LDL zwiększa ryzyko miażdżycy, a w konsekwencji między innymi:

•    Choroby wieńcowej 
•    Zawału serca 
•    Udaru niedokrwiennego mózgu
•    Choroby tętnic obwodowych

Dlatego – w przypadku wysokich jednostek tego parametru – kluczowe będzie obniżenie LDL w celu poprawy swojego stanu zdrowia i obniżenia ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. 

Jaki powinien być cholesterol LDL?

To zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego konkretnego pacjenta. Nie powinno się więc interpretować LDL wyłącznie poprzez porównanie wyniku z jedną „normą” wydrukowaną przez laboratorium.
Im większe ryzyko sercowo-naczyniowe, tym niższy jest zalecany poziom LDL.
Według europejskich zaleceń cele terapeutyczne mogą wynosić orientacyjnie:

•    poniżej 116 mg/dl u osób z małym ryzykiem,
•    poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym ryzyku,
•    poniżej 70 mg/dl przy wysokim ryzyku,
•    poniżej 55 mg/dl przy bardzo wysokim ryzyku.

U pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem istotne może być również uzyskanie co najmniej 50-procentowego zmniejszenia LDL względem wartości wyjściowej.
Dlatego wynik 105 mg/dl może być akceptowalny u jednej osoby, a zdecydowanie zbyt wysoki u pacjenta po zawale serca.

Cholesterol HDL – co oznacza? 

HDL to lipoproteiny o dużej gęstości. Uczestniczą one między innymi w transporcie cholesterolu z tkanek w kierunku wątroby. Z tego powodu też HDL nazywa się, w dużym uproszczeniu, „dobrym cholesterolem”. Wyższe jego stężenie jest epidemiologicznie związane z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Ale interpretacja tego parametru jest dużo bardziej złożona, bo wysoki HDL nie neutralizuje szkodliwego wpływu wysokiego LDL. 
Dlatego na wszystko trzeba spojrzeć kompleksowo. 

Czy zawsze wysoki HDL jest dobry? 

Nie można przyjąć zasady „im więcej HDL, tym lepiej”. Bardzo wysokie wartości nie muszą zapewniać dodatkowej ochrony przed chorobami sercowo-naczyniowymi.
Co więcej, samo farmakologiczne zwiększanie HDL nie przyniosło takich korzyści, jakich można byłoby oczekiwać na podstawie prostego podziału na „dobry” i „zły” cholesterol.
Dlatego nie warto koncentrować się na próbach sztucznego podnoszenia HDL. Znacznie większe znaczenie ma kontrolowanie całego ryzyka sercowo-naczyniowego, w szczególności LDL.

Trójglicerydy – co oznaczają w lipidogramie? 

Trójglicerydy są innym rodzajem lipidów znajdujących się we krwi. Stanowią ważne źródło energii i są magazynowane przede wszystkim w tkance tłuszczowej. Ich stężenie może wzrastać między innymi w związku z nadmierną masą ciała, dużym spożyciem alkoholu, dietą bogatą w łatwo przyswajalne węglowodany, źle kontrolowaną cukrzycą, niedoczynnością tarczycy czy niektórymi lekami. 
Prawidłowe stężenie na czczo to najczęściej wartość poniżej 150 mg/dl. 

Co to jest cholesterol nie-HDL? 

Cholesterol nie-HDL można obliczyć poprzez odjęcie wartości HDL od cholesterolu całkowitego. Parametr obejmuje cholesterol znajdujący się we wszystkich aterogennych lipoproteinach, nie tylko LDL. Może być szczególnie przydatny u osób z podwyższonym stężeniem trójglicerydów, cukrzycą, otyłością czy zespołem metabolicznym. 

Jak czytać lipidogram? 

Najczęstszym błędem jest skupienie się wyłącznie na jednym wyniku. Lipidogram powinien być analizowany jako całość, a następnie odniesiony do indywidualnego ryzyka pacjenta.
W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na LDL, ponieważ jest jednym z najważniejszych parametrów wykorzystywanych do ustalania celów leczenia. Następnie lekarz analizuje HDL, trójglicerydy, cholesterol całkowity i w razie potrzeby cholesterol nie-HDL.
Istotne jest również porównanie wyniku z wcześniejszymi badaniami. Pozwala to ocenić, czy stężenie lipidów wzrasta, pozostaje stabilne czy zmniejsza się pod wpływem zmiany stylu życia lub leczenia.
Sam wydruk z laboratorium nie pozwala jednak odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: czy mój cholesterol jest prawidłowy dla mojego poziomu ryzyka?
Do tego potrzebna jest szersza ocena stanu zdrowia.

Podwyższony cholesterol – objawy

Najczęściej taki stan nie daje żadnych objawów. Hipercholesterolemia może rozwijać się przez wiele lat bez bólu, duszności czy innych charakterystycznych dolegliwości. Pierwszym objawem zaawansowanej miażdżycy może być dopiero choroba wieńcowa, zawał serca lub udar. 
Dlatego ważna jest profilaktyka! 

Dlaczego cholesterol jest wysoki? 

Do możliwych zaburzeń lipidowych należą: 

•    dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans,
•    nadwaga i otyłość, 
•    mała aktywność fizyczna, 
•    palenie tytoniu,
•    nadmierne spożywanie alkoholu,
•    cukrzyca,
•    niedoczynność tarczycy, 
•    choroby nerek, 
•    predyspozycje genetyczne. 

Jak obniżyć cholesterol? 

Podstawą jest zmniejszenie całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, a nie wyłącznie poprawienie jednej liczby na wyniku.
Znaczenie mają regularna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała, niepalenie tytoniu oraz sposób odżywiania. W diecie warto ograniczyć tłuszcze nasycone i trans, a zwiększyć udział warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, ryb, orzechów oraz źródeł nienasyconych kwasów tłuszczowych.
U części osób zmiana stylu życia jest wystarczająca. Jeśli jednak ryzyko sercowo-naczyniowe jest wysokie lub wartości LDL pozostają znacznie podwyższone, lekarz może zalecić farmakoterapię.

Podsumowanie 

Lipidogram pozwala ocenić cholesterol całkowity, LDL, HDL oraz trójglicerydy i jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych do oceny ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Najważniejsze jest jednak to, aby nie interpretować poszczególnych parametrów w oderwaniu od pozostałych wyników i ogólnego stanu zdrowia.
Szczególne znaczenie ma cholesterol LDL. Nie istnieje jedna jego wartość, którą można uznać za prawidłową dla każdego pacjenta. Docelowe stężenie zależy od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego i jest znacznie niższe między innymi u osób po zawale lub udarze, z rozpoznaną miażdżycą czy należących do innych grup wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka.
HDL stanowi dodatkowy element oceny profilu lipidowego, ale jego wysokie stężenie nie „anuluje” ryzyka wynikającego z podwyższonego LDL. Istotne są również trójglicerydy oraz, w określonych sytuacjach, cholesterol nie-HDL.
Podwyższone stężenie cholesterolu najczęściej przez długi czas nie powoduje żadnych objawów. Dlatego regularne wykonywanie lipidogramu pozwala wykryć zaburzenia, zanim rozwiną się ich powikłania. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz może ocenić całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe i zdecydować, czy wystarczy zmiana stylu życia, czy wskazane jest również leczenie farmakologiczne.

Bibliografia 

Polskie Towarzystwo Lipidologiczne. Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce.
European Society of Cardiology (ESC), European Atherosclerosis Society (EAS). Guidelines for the management of dyslipidaemias.
European Society of Cardiology. Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Materiały dotyczące profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego.
National Heart, Lung, and Blood Institute. Blood Cholesterol.