Bruksizm. Objawy, przyczyny i leczenie zgrzytania zębami

Co to jest bruksizm? 

Bruksizm określa powtarzającą się aktywność mięśni żucia. Może przyjmować postać zaciskania lub zgrzytania zębami, ale to również inne ruchy i napięcia żuchwy. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje: bruksizm podczas snu ora bruksizm w czasie czuwania. I nie są one tym samym zjawiskiem. 

Bruksizm nocny jest związany z aktywnością mięśni występującą podczas snu i zazwyczaj pozostaje poza świadomą kontrolą. Bruksizm dzienny często przyjmuje natomiast postać nieświadomego zaciskania szczęk podczas pracy, koncentracji czy sytuacji stresowej. 

Objawy bruksizmu 

Objawy nie ograniczają się do samego zgrzytania zębami. Część pacjentów w ogóle nie zauważa tego zachowania, szczególnie jeśli występuje ono podczas snu. Do możliwych objawów bruksizmu należą więc: 

•    Zaciskanie lub zgrzytanie zębami 
•    Ból oraz napięcie mięśni żuchwy 
•    Ból w okolicy skroni 
•    Poranne uczucie zmęczenia mięśni twarzy 
•    Bóle głowy 
•    Starcie powierzchni zębów
•    Pękanie lub kruszenie zębów oraz wypełnień 
•    Nadwrażliwość zębów
•    Dyskomfort w okolicy stawów skroniowo-żuchwowych 

Bruksizm a ból głowy 

Bardzo często mówi się o tym, że bruksizm może doprowadzać do bólu głowy – i jest to oczywiście prawda. Jest to odczuwane szczególnie w skroniach. Wielogodzinne zaciskanie szczęk powoduje nadmierną pracę mięśni żucia, które mogą pozostawać napięte przez wiele godzin po przebudzeniu. 

Charakterystyczne może być pojawienie się bólu rano, jednocześnie z napięciem szczęki i mięśni twarzy. Nie oznacza to, że każdy poranny ból związany jest z bruksizmem. Bóle głowy mogą mieć wiele innych przyczyn i wymagają zawsze szerszej oceny, jeśli regularnie się pojawiają. 

Dlaczego zaciskamy zęby? Przyczyny bruksizmu 

Nie ma jednej przyczyny, która odpowiedzialna jest za wszystkie przypadki bruksizmu. Obecnie traktuje się go jako zjawisko wieloczynnikowe, na które mogą wpływać zarówno mechanizmy związane ze snem i układem nerwowych, jak i czynniki psychologiczne czy stosowane substancje. Z bruksizmem mogą być związane między innymi: 

•    Stres i napięcie emocjonalne 
•    Zaburzenia snu 
•    Palenie tytoniu 
•    Spożywanie alkoholu
•    Duże ilości kofeiny
•    Niektóre leki 
•    Określone choroby neurologiczne 

Bruksizm może być ściśle związany ze stresem – napięcie emocjonalne może sprzyjać zaciskaniu szczęk w tracie dnia, zwłaszcza w momentach intensywnej koncentracji. Nie oznacza to jednak, że bruksizm to wyłącznie problem psychologiczny – w przypadku bruksizmu cały mechanizm jest dużo bardziej skomplikowany i złożony. 

Czy bruksizm to skutek stresu? 

Tak, stres jest jednym z czynników związanych z bruksizmem, szczególnie zaciskaniem zębów w ciągu dnia. Wiele osób nieświadomie napina szczękę podczas pracy, prowadzenia samochodu, nauki czy przeżywania trudnych emocji.
Pomocne może być samo nauczenie się rozpoznawania tego napięcia. W fizjologicznym spoczynku zęby górne i dolne nie powinny pozostawać stale zaciśnięte.
Redukcja stresu może więc stanowić jeden z elementów postępowania, ale nie zawsze wystarczy do całkowitego wyeliminowania problemu.

Bruksizm a leki 

Niektóre leki mogą być związane z występowaniem lub nasileniem bruksizmu. Opisywano takie działanie między innymi podczas stosowania części leków wpływających na układ serotoninergiczny.
Nie oznacza to jednak, że lek należy samodzielnie odstawić. Jeśli zaciskanie lub zgrzytanie zębami pojawiło się po rozpoczęciu terapii albo zwiększeniu dawki, warto poinformować o tym lekarza. Może on ocenić prawdopodobny związek między objawami a leczeniem i zdecydować o dalszym postępowaniu.

Jak rozpoznać bruksizm? 

Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie oraz badaniu stomatologicznym. Dentysta może zauważyć to po charakterystycznym sposobie starcia zębów, uszkodzeniu szkliwa lub wypełnień, a wielu z nich widzi również objawy przeciążenia mięśni i stawów. 
Istotne są również wszelkie informacje, jakie pacjent przekazuje podczas wizyty. 

W wybranych przypadkach może być konieczna dalsza diagnostyka. 

Jak leczyć bruksizm? 

Nie istnieje jedna metoda leczenia odpowiednia dla każdego pacjenta. Postępowanie zależy od rodzaju bruksizmu, nasilenia objawów, stanu uzębienia oraz czynników mogących powodować lub nasilać problem.
Leczenie może obejmować ochronę zębów przed dalszym uszkodzeniem, zmniejszenie przeciążenia mięśni, pracę nad zmianą nawyków oraz leczenie współistniejących zaburzeń.
U osoby zaciskającej zęby w ciągu dnia ważnym elementem jest zwiększenie świadomości tego zachowania. Pomocne może być regularne kontrolowanie ułożenia żuchwy i świadome rozluźnianie mięśni.
Jeżeli istotnym czynnikiem jest stres, znaczenie mogą mieć techniki relaksacyjne, odpowiednia higiena snu czy psychoterapia. W przypadku dolegliwości mięśniowych i zaburzeń stawów skroniowo-żuchwowych elementem terapii może być również odpowiednio dobrana fizjoterapia.
Wiele osób decyduje się również na zastosowanie wprowadzenia botoksu w mięśnie żwaczy, jednak jest to leczenie objawowe, ale nie usuwa problemu całkowicie. 

Bruksizm a fizjoterapia 

Fizjoterapia może być bardzo pomocna na bruksizm – szczególnie wtedy, kiedy towarzyszy mu pełne napięcie mięśni żucia, ograniczenie ruchomości żuchwy lub dolegliwości w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych. 
Terapia może obejmować pracę z mięśniami żwaczami, skroniowymi i innymi strukturami, które wpływają na funkcjonowanie żuchwy. Fizjoterapeuta może również nauczyć pacjenta, w jaki sposób wykonywać ćwiczenia w domu. 

Botoks na bruksizm – czy jest skuteczny? 

Toksyna botulinowa jest stosowana w wybranych przypadkach nasilonego bruksizmu, przede wszystkim w celu zmniejszenia nadmiernej aktywności mięśni żucia. Preparat podaje się najczęściej w okolice mięśni żwaczy, co prowadzi do czasowego ograniczenia siły ich skurczu.
U części pacjentów może to zmniejszyć ból i napięcie mięśniowe. Efekt nie jest jednak trwały i z czasem działanie toksyny botulinowej ustępuje.
Nie jest to również metoda pierwszego wyboru dla każdej osoby z bruksizmem. Decyzja o jej zastosowaniu powinna być poprzedzona oceną przyczyn oraz nasilenia problemu.

Nieleczony bruksizm – potencjalne konsekwencje 

Długotrwałe, intensywne zaciskanie i zgrzytanie zębami może prowadzić do stopniowego uszkadzania uzębienia. Szkliwo może się ścierać, zęby mogą stać się nadwrażliwe, a w bardziej nasilonych przypadkach dochodzi do ich pękania oraz uszkodzeń wypełnień i uzupełnień protetycznych.
Przewlekłe przeciążenie może również powodować ból mięśni żucia i dolegliwości w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych.
Dlatego szczególnie przy nasilonych objawach celem leczenia jest nie tylko zmniejszenie bieżącego dyskomfortu, ale również ochrona zębów przed konsekwencjami wieloletniego przeciążenia.

Podsumowanie 

Bruksizm polega na powtarzającej się aktywności mięśni żucia, która może obejmować zaciskanie i zgrzytanie zębami. Występuje zarówno podczas snu, jak i w czasie czuwania, a jego przyczyny są złożone. Jednym z czynników sprzyjających problemowi może być stres, ale znaczenie mają również zaburzenia snu, stosowane substancje czy niektóre leki.
Leczenie powinno być dostosowane do konkretnego przypadku. Może obejmować zastosowanie szyny chroniącej zęby, zmianę nawyków, fizjoterapię, pracę nad redukcją napięcia oraz leczenie czynników współistniejących. W wybranych przypadkach stosowana jest również toksyna botulinowa.
Warto reagować na pierwsze objawy, ponieważ długo utrzymujący się bruksizm może prowadzić do ścierania i uszkadzania zębów oraz przewlekłych dolegliwości mięśni i stawów skroniowo-żuchwowych.

Bibliografia 

Lobbezoo F. i wsp. International consensus on the assessment of bruxism: Report of a work in progress. Journal of Oral Rehabilitation.
American Academy of Sleep Medicine. International Classification of Sleep Disorders.
National Institute of Dental and Craniofacial Research. Bruxism.
Mayo Clinic. Bruxism (teeth grinding).
Manfredini D. i wsp. Current concepts of bruxism.