Nadczynność tarczycy. Objawy, przyczyny, badania i leczenie

Nadczynność tarczycy – co to jest? 

Tarczyca jest niewielkim gruczołem znajdującym się w przedniej części szyi. Produkuje przede wszystkim dwa hormony: tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3). Hormony tarczycy wpływają na funkcjonowanie praktycznie całego organizmu, regulując między innymi tempo przemiany materii, pracę serca, gospodarkę cieplną czy czynność układu nerwowego.

Nadczynność tarczycy, czyli hipertyreoza, oznacza stan, w którym tarczyca wytwarza nadmierną ilość hormonów. W praktyce warto rozróżnić nadczynność tarczycy od tyreotoksykozy. Tyreotoksykoza oznacza nadmierne działanie hormonów tarczycy na organizm niezależnie od źródła ich pochodzenia, natomiast nadczynność odnosi się do zwiększonej syntezy i wydzielania hormonów przez samą tarczycę.

Rozróżnienie ma znaczenie przede wszystkim dla lekarza, ponieważ przyczyna zaburzenia wpływa na sposób leczenia.

Objawy nadczynności tarczycy

Hormony tarczycy oddziałują na wiele narządów, dlatego objawy często są różnorodne. Nie u każdego pacjenta występują wszystkie jednocześnie, a ich nasilenie zależy między innymi od wieku, przyczyny choroby oraz stopnia zaburzeń hormonalnych. Do najbardziej charakterystycznych objawów należą takie jak: 

•    Kołatanie serca i przyspieszona akcja serca 
•    Nadmierna potliwość 
•    Nietolerancja ciepła
•    Drżenie rąk 
•    Nerwowość, drażliwość oraz niepokój 
•    Problemy ze snem
•    Osłabienie mięśni
•    Zmęczenie
•    Spadek masy ciała 
•    Częstsze wypróżnianie się albo biegunki 
•    Zaburzenia miesiączkowania
•    Przerzedzenie włosów

U części pacjentów możliwe są do zaobserwowania również powiększenie tarczycy, czyli tzw. wole. 
Często różne objawy mogą przypominać inne choroby, dlatego ważna jest prawidłowa diagnostyka. 

Nadczynność tarczycy a chudnięcie 

Utrata masy ciała jest jednym z najbardziej kojarzonych objawów nadczynności tarczycy. Nadmiar hormonów przyspiesza metabolizm i zwiększa zużycie energii przez organizm. W rezultacie pacjent może tracić na wadze nawet wtedy, gdy je tyle samo co wcześniej, a czasami mimo wyraźnie zwiększonego apetytu.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z nadczynnością tarczycy będzie chudła. U części pacjentów masa ciała może pozostawać względnie stabilna.

Nagła, niewyjaśniona utrata kilogramów zawsze powinna skłaniać do konsultacji lekarskiej, ponieważ może mieć wiele innych przyczyn.

Nadczynność tarczycy a serce

Układ sercowo-naczyniowy jest szczególnie wrażliwy na nadmiar hormonów tarczycy. Pacjenci często odczuwają przyspieszone bicie serca, kołatania, a czasem również duszność przy wysiłku. Wybierają się do kardiologa, gdzie często okazuje się, że serce jest zdrowe, a problem leży gdzie indziej. I to właśnie nieleczona nadczynność może zwiększać ryzyko zaburzeń rytmu serca, w tym migotania przedsionków. U osób starszych oraz pacjentów z istniejącymi wcześniej chorobami układu krążenia może również prowadzić do pogorszenia wydolności serca.

Właśnie dlatego utrzymująca się tachykardia czy nowe zaburzenia rytmu mogą być jednym z powodów wykonania badań hormonów tarczycy.

Nadczynność tarczycy a objawy psychiczne

Nadmiar hormonów tarczycy może wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego. Częste są rozdrażnienie, napięcie, niepokój, problemy z koncentracją i trudności ze snem.

Niektóre osoby opisują poczucie ciągłego pobudzenia lub trudność w odpoczynku. Objawy te mogą przypominać zaburzenia lękowe, szczególnie jeśli jednocześnie występują kołatanie serca, drżenie rąk i zwiększona potliwość.

Z drugiej strony obecność lęku czy bezsenności nie oznacza automatycznie choroby tarczycy. Ostateczne rozpoznanie wymaga wykonania odpowiednich badań laboratoryjnych.

Przyczyny nadczynności tarczycy 

Najczęstsze przyczyny nadczynności tarczycy to między innymi: 

•    Choroba Gravesa-Basedowa 
•    Wole guzkowe toksyczne 
•    Autonomiczny guzek tarczycy
•    Niektóre postacie zapalenia tarczycy
•    Przyjmowanie nadmiernych ilości hormonów tarczycy
•    Nadmierna podaż jodu w określonych sytuacjach. 

Ustalenie przyczyny to klucz do wprowadzenia odpowiedniego leczenia. 

Choroba Gravesa-Basedowa 

Jedną z najczęstszych przyczyn nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa-Basedowa. Jest to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy wytwarza przeciwciała pobudzające receptor dla TSH. W efekcie tarczyca otrzymuje nieprawidłowy sygnał do zwiększonej produkcji hormonów.

Poza typowymi objawami nadczynności u części pacjentów mogą występować charakterystyczne zmiany oczne związane z orbitopatią tarczycową. Mogą pojawić się między innymi uczucie piasku pod powiekami, łzawienie, światłowstręt, obrzęk powiek, zaczerwienienie oczu czy wytrzeszcz. Orbitopatia wymaga odpowiedniej oceny, ponieważ w cięższych przypadkach może wpływać na widzenie.

TSH przy nadczynności tarczycy 

TSH, czyli tyreotropina, jest hormonem produkowanym przez przysadkę mózgową i regulującym pracę tarczycy. W typowej pierwotnej nadczynności tarczycy stężenie TSH jest obniżone, często bardzo wyraźnie.

Dzieje się tak, ponieważ wysokie stężenie hormonów tarczycy hamuje wydzielanie TSH przez przysadkę.

Do pełnej oceny nie wystarczy jednak samo TSH. Zazwyczaj oznacza się również FT4, a w odpowiednich sytuacjach FT3. Typowa jawna nadczynność tarczycy wiąże się z obniżonym TSH oraz podwyższonym stężeniem FT4 i/lub FT3.

Badania w podejrzeniu nadczynności tarczycy

Podstawa diagnostyki to badania hormonalne, które opierają się na TSH, a następnie FT4 i – jeśli istnieją wskazania – również FT3. W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zalecić również dodatkowe badania na przykład badania przeciwciał przeciw receptorowi TSH, USG tarczycy czy dodatkowe badania laboratoryjne. 

Czy nadczynność tarczycy można wyleczyć? 

W wielu przypadkach tak, choć zależy to od przyczyny choroby i zastosowanej metody leczenia.

U części pacjentów z chorobą Gravesa-Basedowa po leczeniu farmakologicznym może dojść do remisji. U innych choroba nawraca i konieczne jest zastosowanie innego postępowania.

W przypadku autonomicznych guzków trwałe leczenie może wymagać zastosowania radiojodu lub operacji. Natomiast tyreotoksykoza związana z zapaleniem tarczycy może mieć charakter przejściowy.

Dlatego trudno mówić o jednym rokowaniu dla wszystkich osób z nadczynnością tarczycy.

Jak wygląda leczenie? 

Sposób leczenia zależy przede wszystkim od przyczyny, nasilenia zaburzeń, wieku pacjenta, chorób współistniejących oraz indywidualnej sytuacji klinicznej.

Do podstawowych metod należą leczenie farmakologiczne, terapia radiojodem oraz leczenie operacyjne.

W chorobach związanych z nadmierną syntezą hormonów mogą być stosowane leki przeciwtarczycowe, czyli tyreostatyki. Hamują one produkcję hormonów przez tarczycę. W Polsce stosowane są między innymi preparaty zawierające tiamazol, a w określonych sytuacjach propylotiouracyl.

Leki te wymagają kontroli lekarskiej ze względu na możliwość wystąpienia działań niepożądanych.

Co jeść przy nadczynności tarczycy? 

Nadczynność może zwiększać zapotrzebowanie energetyczne organizmu i prowadzić do utraty masy ciała oraz osłabienia mięśni. Dieta powinna więc przede wszystkim pokrywać zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze.

Nie istnieje jedna „dieta na nadczynność tarczycy”, która mogłaby zastąpić leczenie.

Szczególną ostrożność warto zachować w przypadku suplementów zawierających duże ilości jodu. Nadmierna podaż tego pierwiastka może w określonych sytuacjach wpływać na czynność tarczycy. Preparatów z jodem nie należy przyjmować w celu samodzielnego leczenia choroby bez konsultacji z lekarzem.

Podsumowanie 

Nadczynność tarczycy jest stanem związanym z nadmierną produkcją hormonów tarczycy. Może powodować kołatanie serca, drżenie rąk, nadmierną potliwość, nietolerancję ciepła, spadek masy ciała, osłabienie oraz objawy ze strony układu nerwowego.

Jedną z najczęstszych przyczyn jest choroba Gravesa-Basedowa, ale nadczynność może być również związana z autonomicznymi guzkami tarczycy. Objawy nadmiaru hormonów występują także w niektórych zapaleniach tarczycy czy przy przyjmowaniu zbyt dużej dawki hormonów.

Podstawowym badaniem jest oznaczenie TSH, które w typowej pierwotnej nadczynności jest obniżone. Do dalszej oceny wykorzystuje się FT4, FT3 oraz, zależnie od sytuacji, badania przeciwciał, USG i scyntygrafię.

Leczenie dobiera się do przyczyny choroby. Może obejmować tyreostatyki, leczenie objawowe, radiojod lub operację. Nieleczona nadczynność zwiększa ryzyko powikłań, dlatego utrzymujących się objawów nie należy ignorować.

Bibliografia 

Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne. Zalecenia dotyczące diagnostyki i leczenia nadczynności tarczycy.
European Thyroid Association. Guidelines for the Management of Graves' Hyperthyroidism.
American Thyroid Association. Hyperthyroidism.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Hyperthyroidism (Overactive Thyroid).
National Health Service. Overactive thyroid (hyperthyroidism).
Merck Manual Professional Edition. Hyperthyroidism.