Celiakia – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie nietolerancji glutenu

Czym jest celiakia? 

Celiakia jest chorobą, w której układ odpornościowy nieprawidłowo reaguje na gluten obecny w pszenicy, życie i jęczmieniu. Kontakt z glutenem powoduje więc stan zapalny, który doprowadza z kolei do uszkodzenia kosmków jelitowych, które odpowiedzialne są za wchłanianie składników odżywczych. W efekcie tego powstaje problem we wchłanianiu się składników odżywczych, takich jak żelazo, wapno, kwas foliowy czy inne witaminy. 

Najczęstsze objawy celiakii 

Objawy mogą być różne – u jednych pacjentów są wyraźne, u innych subtelne i niespecyficzne. Najczęściej jednak występują takie problemy ze zdrowiem jak: 

•    Bóle brzucha 
•    Wzdęcia 
•    Biegunki lub luźne stolce 
•    Zaparcia 
•    Nudności 
•    Spadek masy ciała 
•    Przewlekłe zmęczenie 
•    Anemia 
•    Niedobory żelaza 
•    Afty w jamie ustnej 
•    Bóle głowy 
•    Osłabienie 
•    Problemy skórne 
•    Obniżony nastrój
•    Zaburzenia miesiączkowania 

U dzieci niejednokrotnie celiakia prowadzi do zaburzenia wzrostu, drażliwość oraz problemy z przybieraniem na wadze. 

Czy celiakia zawsze objawia się jelitowo? 

Nie, to jeden z najczęstszych mitów na temat celiakii. U wielu dorosłych pacjentów dominują objawy pozajelitowe, takie jak na przykład anemia, osteopenia, przewlekłe zmęczenie czy problemy neurologiczne. Dlatego właśnie często zdarza się, że choroba bywa rozpoznawana zdecydowanie za późno. 

Skąd bierze się celiakia? 

Dokładna przyczyna nie sprowadza się do jednego czynnika. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne oraz reakcja układu immunologicznego. Celiakia może najczęściej występować u osób: 

•    Z dodatnim wywiadem rodzinnym
•    Z chorobami autoimmunologicznymi 
•    Z cukrzycą typu 1 
•    Z chorobą tarczycy o podłożu autoimmunologicznym 
•    Z zespołami genetycznymi np. Downa 

Predyspozycja genetyczna nie oznacza jednak, że ta choroba rozwinie się zawsze u każdej osobie. 

Diagnozowanie celiakii 

Diagnostykę prowadzi najczęściej gastrolog lub lekarz rodzinny. Bardzo ważne jest, aby przed badaniami nie eliminować glutenu samodzielnie, ponieważ może to zafałszować wyniki. Rozpoznanie opiera się zwykle na: 

•    Badania serologicznych z krwi 
•    Ocenie przeciwciał charakterystycznych dla celiakii 
•    Gastroskopii z pobraniem wycinków z jelita cienkiego 
•    W wybranych przypadkach badaniach genetycznych. 

Ostateczna ścieżka diagnostyczna zależy od wieku pacjenta, objawów i aktualnych wytycznych. Najczęściej jednak lekarz kieruje na takie badania jak: 

•    Przeciwciała anty-tTG w klasie IgA 
•    Całkowite IgA 
•    EMA 
•    Morfologię 
•    Ferrytynę 
•    Poziom żelaza 
•    Witaminę B12 
•    Kwas foliowy 
•    Wapń 
•    Witaminę D. 

Badania pozwolą nie tylko rozpoznać chorobę, ale również ocenić skutki niedoborów witamin i składników. 

Jak leczy się celiakię? 

Podstawą leczenia jest ścisła i dożywotnia dieta bezglutenowa. Oznacza to, że całkowicie należy wyeliminować produkty, które zawierają pszenicę, żyto i jęczmień oraz unikanie zanieczyszczenia glutenem. Po wdrożeniu diety u większości pacjentów dochodzi do regeneracji jelita cienkiego oraz poprawy samopoczucia. Czas potrzebny na regenerację bywa różny. 

Leczenie najczęściej obejmuje również wyrównanie niedoborów pokarmowych, kontrolne badania laboratoryjne, edukację żywieniową oraz regularne wizyty kontrolne. 

Jak wygląda dieta bezglutenowa? 

Dieta bezglutenowa wymaga dokładnego czytania etykiet oraz świadomości ukrytych źródeł glutenu. Problemem są nie tylko pieczywo oraz makarony, ale także sosy, wędliny, gotowe dania, a nawet suplementy. Warto więc zwracać uwagę na: 

•    Certyfikowane produkty bezglutenowe 
•    Ryzyko zanieczyszczenia w kuchni 
•    Osobne deski, tostery oraz naczynia 
•    Jedzenie poza domem 
•    Składy leków oraz suplementów. 

Wsparcie dietetyka bywa bardzo pomocne, szczególnie na samym początku. 

Co grozi w przypadku nieleczonej celiakii? 

Nieleczona choroba może prowadzić do wielu powikłań, takich jak np. przewlekłe niedobory witamin i minerałów, osteoporoza, utrata masy ciała, zaburzenia płodności, zmęczenie, zaburzenia neurologiczne oraz pogorszenie jakości życia. Dlatego właśnie nie należy bagatelizować żadnych objawów ani testować diety bez diagnostyki. 

Podsumowanie 

Celiakia to poważna choroba autoimmunologiczna, która nie zawsze daje typowe objawy jelitowe. Może objawiać się zmęczeniem, niedoborami, problemami skórnymi czy anemią, dlatego bywa długo nierozpoznana.
Dobra diagnostyka i konsekwentna dieta bezglutenowa pozwalają jednak skutecznie kontrolować chorobę, regenerować jelita i odzyskać dobre samopoczucie. Jeśli organizm od dawna wysyła niepokojące sygnały, warto poszukać przyczyny.

Bibliografia 

European Society for the Study of Coeliac Disease – Guidelines
American College of Gastroenterology – Celiac Disease Guidelines
NHS – Coeliac Disease Resources
Mayo Clinic – Celiac Disease Information
Polskie Towarzystwo Gastroenterologii – materiały edukacyjne