Kortyzol. Czym jest? Objawy niskiego i wysokiego poziomu

Czym jest kortyzol? 

Kortyzol należy do grupy hormonów steroidowych (glikokortykosteroidów). Produkowany jest przez korę nadnerczy pod wpływem hormonu ACTH, który z kolei wydzielany jest przez przysadkę mózgową. Produkcja kortyzolu podlega rytmowi dobowemu – jego największe stężenie jest możliwe do zauważenia rano, krótko po przebudzeniu, a wieczorem jego poziom fizjologicznie się obniża. 

To kompletnie prawidłowe i dzięki temu organizm może dostosować się do odpowiedniej aktywności w ciągu dnia. 

Za co odpowiada kortyzol? 

Kortyzol wpływa na wiele procesów, które zachodzą w organizmie człowieka. Do jego najważniejszych funkcji zalicza się: 

•    Regulację gospodarki glukozowej, 
•    Udział w metabolizmie białek, tłuszczów i węglowodanów, 
•    Utrzymywanie prawidłowego ciśnienia tętniczego, 
•    Wpływ na pracę układu odpornościowego, 
•    Regulację reakcji zapalnych, 
•    Udział w odpowiedzi organizmu na stres. 

Chociaż wiele osób nadal sprowadza go tylko do hormonu stresu, to tak naprawdę kortyzol i jego prawidłowy poziom pozwala organizmowi na prawidłowe funkcjonowanie. 

Wysoki kortyzol – objawy 

Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu może prowadzić do wielu dolegliwości, wśród których najczęściej obserwuje się takie problemy zdrowotne jak: 

•    Przewlekłe zmęczenie
•    Trudności z zasypianiem 
•    Częste wybudzanie się w nocy 
•    Zwiększony apetyt 
•    Przyrost masy ciała, zwłaszcza w okolicy brzucha
•    Osłabienie mięśni
•    Podwyższone ciśnienie tętnicze
•    Pogorszenie koncentracji
•    Rozdrażnienie
•    Stany lękowe

Jeśli wysokie stężenie kortyzolu utrzymuje się przez długi czas, może zwiększać tym samym ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, osteoporozy czy chorób sercowo-naczyniowych. 

Niski kortyzol – objawy 

Niedobór kortyzolu również może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Do najczęstszych objawów należą takie jak: 

•    Przewlekłe osłabienie 
•    Spadki ciśnienia tętniczego 
•    Zawroty głowy 
•    Utrata masy ciała 
•    Nudności 
•    Bóle brzucha 
•    Utrata apetytu
•    Omdlenia
•    Zwiększona męczliwość

Znaczy niedobór kortyzolu może występować między innymi w przebiegu różnych chorób, między innymi choroby Addisona lub niewydolności nadnerczy. 

Kortyzol a stres 

Stres powoduje aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, czego efektem jest zwiększone wydzielanie kortyzolu.

Krótkotrwały wzrost jego stężenia jest zjawiskiem korzystnym. Pozwala organizmowi lepiej radzić sobie z wymagającymi sytuacjami poprzez zwiększenie dostępności energii i mobilizację organizmu.

Problem pojawia się wtedy, gdy stres utrzymuje się przez wiele tygodni lub miesięcy. Długotrwale podwyższony poziom kortyzolu może negatywnie wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne.

Kortyzol a tycie 

Jeden z najczęściej wyszukiwanych tematów jest związek kortyzolu ze zwiększaniem się masy ciała. Przewlekle podwyższony poziom hormonu może sprzyjać między innymi: 

•    Zwiększonemu apetytowi 
•    Większej ochocie na słodycze 
•    Odkładaniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha 
•    Pogorszeniu gospodarki glukozowej. 

Nie oznacza to jednak, że sam kortyzol to jedyna przyczyna nadwagi. Na masę ciała wpływają również aktywność, sen, predyspozycje genetyczne, a przede wszystkim – stosowana dieta. 

Kortyzol a sen 

Kortyzol oraz sen są ze sobą bardzo ściśle powiązane. Nieprawidłowy rytm wydzielania hormonu może doprowadzać do takich problemów jak trudności z zasypianiem, częste wybudzenia, płytki sen oraz uczucie zmęczenia po przebudzeniu. 

Jednocześnie przewlekły niedobór snu sam w sobie może powodować wzrost stężenia kortyzolu, tworząc błędne koło. 

Jak zbadać poziom kortyzolu? 

Badanie jest możliwe do wykonania z różnych materiałów biologicznych, to znaczy, że jego oznaczenie można wykonać z krwi, śliny i dobowej zbiórki moczu. 
Wybór metody zależy przede wszystkim od podejrzewanej choroby oraz dokładnego celu diagnostyki. 

Jak przygotować się do badania kortyzolu? 

Ponieważ poziom hormonu zmienia się w ciągu dnia, bardzo ważne jest odpowiednie przygotowanie. Przed badaniem warto więc: 

•    Poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach
•    Unikać intensywnego wysiłku fizycznego 
•    Ograniczyć silny stres bezpośrednio przed pobraniem 
•    Zgłosić się na badanie o wyznaczonej godzinie. 

Interpretacja wyniku zawsze powinna uwzględniać godzinę, w której doszło do pobrania materiału. 

Obniżanie poziomu kortyzolu 

Jeżeli podwyższony poziom kortyzolu wynika z przewlekłego stresu lub stylu życia, warto wprowadzić pewne zmiany w codziennym funkcjonowaniu. Dlatego pomocne mogą być: 

•    Regularny sen 
•    Aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności 
•    Techniki relaksacyjne 
•    Medytacja 
•    Psychoterapia 
•    Odpowiednio zbilansowana dieta 
•    Ograniczenie używek. 

Jeżeli przyczyną jest choroba endokrynologiczna, konieczne jest wprowadzenie leczenia, które będzie prowadzone pod okiem lekarza. 

Podsumowanie 

Kortyzol odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu organizmu i wpływa na wiele procesów, od metabolizmu po reakcję na stres. Zarówno jego nadmiar, jak i niedobór mogą prowadzić do licznych objawów oraz wymagać diagnostyki.

Jeżeli pojawiają się niepokojące dolegliwości sugerujące zaburzenia hormonalne, warto skonsultować się z lekarzem. Odpowiednio dobrane badania pozwalają ustalić przyczynę problemu i wdrożyć właściwe leczenie.

Bibliografia 

Nieman LK. Adrenal Disorders. MSD Manual Professional Edition.
Endocrine Society. Clinical Practice Guideline: Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency.
Society for Endocrinology. Adrenal Disorders and Cortisol Physiology.
Mayo Clinic. Cortisol Test.
Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne. Zalecenia dotyczące diagnostyki chorób nadnerczy.