Borelioza i ukąszenie kleszcza. Objawy, usuwanie kleszcza, diagnostyka i leczenie

Czym jest borelioza? 

Borelioza z Lyme to choroba zakaźna, która wywoływana jest przez bakterie, jakie należą do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato. Do zakażenia człowieka dochodzi w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza z rodzaju Ixodes. W Polsce najważniejszym wektorem przenoszącym zakażenie jest kleszcz pospolity. 
Podczas żerowania kleszcza bakterie mogą przedostać się do organizmu człowieka. Ryzyko zakażenia zwiększa się wraz z czasem pozostawania kleszcza w skórze, dlatego tak duże znaczenie ma jego szybkie usunięcie. NFZ wskazuje, że ryzyko transmisji boreliozy wyraźnie zwiększa się po około 36 godzinach żerowania. 
Borelioza występuje na terenie całego kraju. 

Jak usunąć kleszcza? 

Kleszcza należy usunąć jak najszybciej po jego zauważeniu. Nie trzeba czekać, aż sam odpadnie ani udawać się do SOR tylko w celu jego usunięcia.

Można wykorzystać cienką pęsetę lub specjalne narzędzie dostępne w aptece. Najważniejsze jest prawidłowe uchwycenie pasożyta.

W jaki sposób odpowiednio usunąć kleszcza krok po kroku? 

1.    Uchwyć kleszcza w pęsetę jak najbliżej powierzchni skóry 
2.    Nie chwytaj ani nie ściskaj odwłoka
3.    Pociągnij kleszcza zdecydowanie i płynnie 
4.    Po usunięciu – dokładnie umyj ręce 
5.    Miejsce wkłucia umyj oraz zdezynfekuj 
6.    Zanotuj datę usunięcia kleszcza i obserwuj skórę przez kolejne tygodnie 

Czego nie robić z kleszczem? 

Wokół usuwania kleszczy nadal funkcjonuje wiele domowych metod, których nie należy stosować, bo nie są zbyt skuteczne, a mogą wręcz zaszkodzić. Dlatego kleszcza nie powinno się: 

•    Smarować tłustymi rzeczami 
•    Polewać alkoholem lub innymi substancjami chemicznymi przed usunięciem 
•    Przypalać 
•    Wyciskać
•    Rozgniatać
•    Usuwać igłą
•    Wyciągać gołymi palcami

Drażnienie kleszcza przed jego usunięciem jest niepotrzebne i może naprawdę utrudnić prawidłowe pozbycie się pasożyta. 

Ugryzienia owadów - jak rozpoznać? 

Co zrobić, jeśli kawałek kleszcza został w skórze? 

Pozostawienie niewielkiego fragmentu aparatu gębowego kleszcza nie oznacza, że w skórze nadal znajduje się żywy pasożyt ani że automatycznie wzrasta ryzyko boreliozy.

Według informacji NFZ niewielkie fragmenty zwykle nie zwiększają ryzyka zakażenia chorobami odkleszczowymi. Najczęściej wystarczy dokładnie umyć i zdezynfekować miejsce wkłucia. Organizm może z czasem samoistnie usunąć pozostałość podobnie jak niewielkie ciało obce. 

Jeśli natomiast w skórze pozostał większy fragment kleszcza, pojawia się nasilający stan zapalny albo samodzielne usunięcie pasożyta jest trudne, warto zgłosić się do lekarza.

Nie należy agresywnie „wydłubywać” niewielkich pozostałości igłą, ponieważ można w ten sposób dodatkowo uszkodzić skórę.

Co zrobić po usunięciu kleszcza? 

Po usunięciu pasożyta przede wszystkim należy obserwować miejsce wkłucia oraz zwracać uwagę na ogólne samopoczucie przez kolejne tygodnie. Aktualne rekomendacje wskazują na obserwację pod kątem objawów przez około 4-6 tygodni. 

Rumień po kleszczu – kiedy to może być borelioza? 

Rumień wędrujący jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów wczesnej boreliozy. Zmiana zwykle pojawia się w miejscu ukąszenia i stopniowo zwiększa swoją powierzchnię.

Wbrew nazwie nie musi dosłownie „wędrować” po ciele. Określenie odnosi się przede wszystkim do jej stopniowego rozszerzania się.

Klasycznie rumień kojarzony jest z czerwoną obręczą i jaśniejszym środkiem, przypominającymi tarczę strzelniczą. Nie zawsze jednak wygląda właśnie w ten sposób. Może mieć jednolicie czerwone zabarwienie, nieregularny kształt lub stopniowo blednąć w części centralnej.

Rumień wędrujący jest rozpoznaniem klinicznym. Jeśli lekarz stwierdzi typową zmianę, nie trzeba czekać na dodatni wynik badania przeciwciał, aby rozpocząć odpowiednie leczenie.

Czy każde zaczerwienienie po kleszczu to borelioza? 

Nie zawsze – niewielkie zaczerwienienie, które występuje po wystąpieniu kleszcza jest częstą reakcją skóry na samo ukłucie. Taka zmiana zazwyczaj jest niewielka oraz stopniowo zanika. Rumień wędrujący zachowuje się inaczej: pojawia się z opóźnieniem i co i rusz zwiększa swoją średnicę. 
Jeśli zaczerwienienie się powiększa lub też ma nietypowy wygląd, warto skonsultować je z lekarzem. 

Objawy boreliozy 

Rumień wędrujący jest najbardziej charakterystycznym objawem, ale nie występuje u każdego chorego. We wczesnej fazie zakażenia mogą pojawić się również niespecyficzne dolegliwości, które mogą przypominać infekcję. Możliwe są między innymi: 

•    Gorączka lub stan podgorączkowy 
•    Uczucie rozbicia
•    Zmęczenie
•    Bole głowy
•    Bóle mięśni i bóle stawów
•    Powiększenie węzłów chłonnych. 

Ze względu na niespecyficzny charakter tych objawów samo ich wystąpienie po pobycie w lesie nie wystarcza do rozpoznania boreliozy. 

Późniejsze objawy boreliozy 

Nieleczone zakażenie może się rozsiewać i prowadzić do zajęcia różnych narządów. Objawy zależą wtedy od postaci choroby.

Borelioza może dotyczyć między innymi układu nerwowego. Neuroborelioza może objawiać się np. porażeniem nerwu twarzowego, zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych czy bólami korzeniowymi.

Inną postacią jest boreliozowe zapalenie stawów, które może prowadzić do bólu i obrzęku, często dużego stawu, np. kolanowego.

Rzadziej dochodzi do zajęcia serca i zaburzeń przewodzenia. Do późnych skórnych manifestacji zakażenia należy natomiast przewlekłe zanikowe zapalenie skóry.

Diagnozowanie boreliozy 

Diagnostyka zależy od tego, jakie są występujące objawy. Typowy rumień wędrujący może być podstawą rozpoznania bez wykonywania badań serologicznych. W pozostałych przypadkach wykorzystuje się między innymi (i przede wszystkim) badania wykrywające przeciwciała przeciwko Borrelia. Diagnostyka jest prowadzona etapowo. Wynik dodatni lub graniczny testu pierwszego etapu wymaga odpowiedniego potwierdzenia zgodnie z obowiązującymi algorytmem diagnostycznym. 
Interpretacja wyników nie zawsze jest prosta, dlatego warto zostawić to doświadczonemu lekarzowi. 

Leczenie boreliozy 

Borelioza to choroba bakteryjna, dlatego podstawą jej leczenia jest antybiotykoterapia. W zależności od postaci choroby, wieku pacjenta, występujących objawów i innych czynników lekarz może zastosować między innymi doksycyklinę, amoksycylinę, cefuroksym lub w określonych sytuacjach ceftriakson. PZH wskazuje, że wczesne postacie choroby są skutecznie leczone odpowiednio dobranymi antybiotykami. 
Czas leczenia zależy od postaci boreliozy. Nie należy samodzielnie wydłużać antybiotykoterapii ani przyjmować kilku antybiotyków jednocześnie bez wskazań medycznych. 

Czy boreliozę można wyleczyć?

Tak, borelioza to choroba, którą można skutecznie leczyć antybiotykami, szczególnie jeśli zostanie rozpoznana na wczesnym etapie. 
U części pacjentów niektóre dolegliwości mogą utrzymywać się przez pewien czas po zakończeniu prawidłowego leczenia. Nie oznacza to jednak automatycznie obecności aktywnego zakażenia wymagającego kolejnych wielomiesięcznych kuracji antybiotykowych. 

Ochrona przed kleszczami 

Kleszcze występują nie tylko w lasach. Można spotkać je również na łąkach, w parkach, ogrodach, na działkach i innych terenach zielonych.

Podczas przebywania w miejscach, w których mogą występować kleszcze, warto:

•    Nosić ubrania zakrywające możliwie dużą powierzchnię skóry 
•    Stosować odpowiednie repelenty zgodnie z instrukcją producenta 
•    Po powrocie dokładnie obejrzeć całe ciało
•    Sprawdzić szczególnie pachwiny, pachy, okolice kolan, pępka, uszu oraz skórę głowy 
•    Dokładnie oglądać skórę dzieci 
•    Sprawdzać również zwierzęta wracające ze spaceru 

Szybkie odnalezienie kleszcza to już połowa sukcesu – jego pilne usunięcie to najważniejszy sposób na ograniczenie ryzyka boreliozy. 

Podsumowanie 

Borelioza jest bakteryjną chorobą przenoszoną przez zakażone kleszcze. Samo ukąszenie nie oznacza jednak zachorowania. Po znalezieniu kleszcza najważniejsze jest jego możliwie szybkie i prawidłowe usunięcie, zdezynfekowanie miejsca wkłucia oraz obserwowanie skóry i samopoczucia przez kolejne tygodnie.

Kleszcza nie należy smarować tłuszczem, przypalać ani wyciskać. Nie ma również potrzeby rutynowego badania usuniętego pasożyta ani wykonywania testów serologicznych bezpośrednio po ukąszeniu.

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów boreliozy jest stopniowo powiększający się rumień wędrujący. Choroba może jednak powodować również objawy neurologiczne, stawowe i, rzadziej, kardiologiczne. W przypadku rozpoznania boreliozy podstawą leczenia jest odpowiednio dobrana antybiotykoterapia.

Bibliografia

Narodowy Fundusz Zdrowia. Poradnik Pacjenta: Nie lekceważ ukąszenia kleszcza.
Ministerstwo Zdrowia, Pacjent.gov.pl. Gdy ukąsi Cię kleszcz.
Ministerstwo Zdrowia, Pacjent.gov.pl. Uważaj na kleszcze.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Borelioza z Lyme – informacje ogólne.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Borelioza – profilaktyka chorób odkleszczowych.
Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Rekomendacja nr 43/2025 Prezesa AOTMiT dotycząca profilaktyki chorób odkleszczowych.
Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Zalecenia dotyczące diagnostyki i leczenia boreliozy z Lyme.