Zaparcia. Przyczyny i skuteczne sposoby postępowania

Kiedy można mówić o zaparciu? 

Prawidłowa częstotliwość wypróżnień jest indywidualna. Nie każdy musi oddawać stolec codziennie, dlatego pojedynczy dzień bez wypróżnienia nie oznacza jeszcze zaparcia. 
O problemie możemy mówić dopiero wtedy, kiedy wypróżnienia pojawiają się rzadziej niż zwykle, stolec jest twardy i trudny do oddania albo defekacja wymaga od nas ogromnego wysiłku. Charakterystyczne jest również odczucie niepełnego wypróżnienia. 
Przy przewlekłych zaparciach lekarze biorą pod uwagę nie tylko częstotliwość oddawania stolca, ale także charakter i czas utrzymywania się objawów. 

Jakie są objawy zaparcia? 

Najbardziej oczywisty objaw to zmniejszenie częstotliwości wypróżnień, ale problem może wyglądać nieco inaczej u poszczególnych osób. Typowe dolegliwości obejmują takie objawy jak: 

•    Mniej niż trzy wypróżnienia w tygodniu 
•    Twardy lub grudkowaty stolec
•    Konieczność silnego parcia 
•    Trudności z rozpoczęciem wypróżnienia
•    Wrażenie blokady w odbytnicy
•    Wzdęcia oraz dyskomfort w jamie brzusznej 

Przewlekłe silne parcie, do którego niekiedy zmuszają zaparcia, może dodatkowo sprzyjać rozwojowi lub nasilaniu hemoroidów i szczeliny odbytu. 

Jakie są najczęstsze przyczyny zaparć? 

Zaparcia bardzo często wynikają z kilku nakładających się czynników. Jedną z najczęstszych przyczyn jest sposób żywienia, szczególnie taka dieta, która zawiera niewiele błonnika. Znaczenie ma również niewielka ilość płynów, niewielka aktywność fizyczna lub jej całkowity brak lub regularne powstrzymywanie potrzeby wypróżnienia. 

Do zaparć często dochodzi również w wyniku innych okoliczności, między innymi przy: 

•    Nagłej zmianie sposobu odżywiania
•    Podróżach
•    Ciąży
•    Podeszłym wieku
•    Długotrwałym unieruchomieniu
•    Stresie 
•    Niektórych chorobach przewlekłych 

Jeśli problem jest regularny i nawracający – warto zastanowić się także nad tym, czy to nie jest skutek uboczny przyjmowanych leków. 

Jakie leki mogą powodować zaparcia? 

Zaparcie jest możliwym działaniem niepożądanym wielu preparatów. Dotyczy to między innymi opioidowych leków przeciwbólowych, niektórych leków przeciwdepresyjnych, preparatów żelaza, części leków stosowanych w chorobach układu krążenia czy preparatów zawierających wapń.
Nie należy jednak samodzielnie odstawiać przepisanego leku. Jeśli zaparcia pojawiły się po rozpoczęciu terapii lub zwiększeniu dawki, warto powiedzieć o tym lekarzowi. Czasami możliwa jest modyfikacja leczenia albo zastosowanie dodatkowego postępowania zapobiegającego zaparciom.

Zaparcia a choroby – kiedy przyczyna może być inna? 

Przewlekłe zaparcia mogą występować w wyniku różnych chorób, takich jak np. niedoczynność tarczycy, cukrzyca, zaburzenia neurologiczne czy przy niektórych chorobach przewodu pokarmowego. Problemem może być także nieprawidłowa praca mięśni dnia miednicy, która zdecydowanie utrudnia odpowiednie oddawanie stolca. 
Problemy z zaparciami to również typowy objaw zespołu jelita drażliwego z dominującym zaparciem, czyli IBS-C. W takim przypadku zwykle współistnieje to z bólem brzucha. 

Znacznie rzadziej zmiana rytmu wypróżnień jest objawem chorób jelita grubego. 

Dlatego wszelkie nagłe zmiany u osób, które nigdy nie miały podobnych problemów, to przesłanka do konsultacji z lekarzem. 

Co pomaga na zaparcia? 

W przypadku łagodnych, niepowikłanych zaparć pierwszym krokiem jest zwykle zmiana codziennych nawyków. Nie oznacza to jednak, że trzeba wprowadzać kilka restrykcji jednocześnie. Najlepiej stopniowo zwiększać ilość błonnika, zadbać o odpowiednie nawodnienie i regularny ruch.

Dobrym źródłem błonnika są warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona. Błonnik zwiększa objętość stolca i może ułatwiać jego przesuwanie przez jelita.

Jego ilość należy jednak zwiększać stopniowo. Nagłe przejście na bardzo wysokobłonnikową dietę może spowodować wzdęcia, gazy i nasilenie dyskomfortu.

Ile wody pić przy zaparciach? 

Odpowiednie nawodnienie jest niezwykle ważne w przypadku uzyskania właściwej konsystencji stolca – szczególnie, jeśli zwiększa się również spożycie błonnika. 
Zapotrzebowanie na płyny powinno być indywidualne ustalone dla każdego człowieka, a wpływ mają na to wiek, masa ciała, aktywność fizyczna. Ogromne znaczenie ma regularne uzupełnianie płynów i niedopuszczanie do odwodnienia. 

Jakie produkty pomagają na zaparcia? 

Pomocne mogą być między innymi owoce, takie jak śliwki, gruszki czy kiwi, warzywa, produkty pełnoziarniste oraz nasiona. Suszone śliwki są często stosowane przy zaparciach nie tylko ze względu na zawartość błonnika, ale również sorbitolu, który może wpływać na konsystencję stolca.

Jeśli zwiększenie ilości błonnika wyraźnie nasila ból i wzdęcia, zamiast dodawać go coraz więcej warto skonsultować problem z lekarzem.

Ruch na zaparcia 

Jednym z remedium mogą być również ćwiczenia fizyczne, które wspierają prawidłową pracę jelit. Ogromne znaczenie będzie miało to dla osób wykonujących pracę siedzącą. Nie musi oznaczać to od razu bardzo intensywnego treningu – nawet 40 minut regularnych spacerów dziennie może polepszyć kondycję jelit. 

Nie należy również powstrzymywać wypróżnienia, jeśli poczujemy taką potrzebę – to z kolei sprzyja pogłębianiu problemu. 

Co, gdy dieta nie pomaga? 

Jeżeli zmiana nawyków nie wystarcza, można rozważyć zastosowanie leków przeczyszczających. Preparaty różnią się mechanizmem działania, dlatego nie każdy będzie odpowiedni w każdej sytuacji.

Stosowane są między innymi leki osmotyczne, które zwiększają ilość wody w jelicie i zmiękczają stolec, preparaty zwiększające jego objętość oraz leki pobudzające perystaltykę jelit.

Przy przewlekłych zaparciach dobór preparatu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą. Szczególnie ważne jest ustalenie przyczyny problemu, jeśli leki są potrzebne regularnie.
Nie należy ich również stosować zbyt długo. 

Zaparcia w ciąży

Zaparcia często występują podczas ciąży. Przyczyniają się do tego zmiany hormonalne, zmniejszenie aktywności jelit, ucisk powiększającej się macicy oraz stosowanie niektórych preparatów, np. żelaza.

Podstawą postępowania pozostają odpowiednia dieta, płyny i bezpieczna aktywność fizyczna, jeśli nie ma przeciwwskazań. Jeżeli konieczne jest zastosowanie leku, warto wcześniej skonsultować jego wybór z lekarzem lub farmaceutą. Nie każdy środek przeczyszczający powinien być stosowany w ciąży bez konsultacji.

Podsumowanie

Zaparcie nie oznacza wyłącznie zbyt rzadkiego oddawania stolca. Może wiązać się również z twardym stolcem, silnym parciem i uczuciem niepełnego wypróżnienia. Najczęstsze przyczyny dotyczą diety, nawodnienia, aktywności i codziennych nawyków, ale problem może być także związany z lekami lub chorobami.
W łagodnych przypadkach warto rozpocząć od stopniowego zwiększenia ilości błonnika, odpowiedniego nawodnienia, regularnego ruchu i niepowstrzymywania potrzeby wypróżnienia. Jeśli takie postępowanie nie wystarcza, można zastosować odpowiednio dobrane leki.
Przewlekłych lub nagle pojawiających się zaparć nie należy jednak miesiącami leczyć wyłącznie domowymi sposobami. Szczególnie ważna jest konsultacja, jeśli występują krwawienie, utrata masy ciała, silny ból, wymioty lub inne objawy alarmowe.

Bibliografia

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Constipation.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Constipation.
American Gastroenterological Association. Clinical Practice Guidelines on Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation.
European Society of Neurogastroenterology and Motility. Guidelines for functional constipation.
Mayo Clinic. Constipation - Symptoms and causes.